Жас баланың үлкендерге тән кескін-кейпіне, іс-харакетіне риза болғанда айтылатын қошемет сөз. ~ Қайтейін, қу жоқшылық адамға не істетпейді? Сол жеңгем сол кезде сөйтіп еді деме, шығар есіңнен. Құдай қаласа, әлі-ақ адам боласың. Адам болды деген міне, осы… Б.Соқ. ~ ― Е, міне, адам болды деген осы!.. Кішкентайыңда бір көріп едім… Тоғысбай марқұм қолдан тастамай, алақанына салып, арқалап жүруші еді… Б.Тоғ. ~ — Айналайын мұрныңнан, адам болды деген осы, — деді. Ақылжан екі беті қызарып, жұрттың мынау ықыласынан нарттана түскендей. К.Қаз.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АДАЛЫНАН КЕЗДЕСТІ (ЖОЛЫҚТЫ)
Жақсы жанмен тағдырыңның тоғысуы — өмір сыйы д.м.
~ Соған қарағанда деп ойлайтын кейде Нағима: бiр кездескенге тұрмысқа шыға ма, әлде байқап, талайды сын көзiнен өткiзiп барып шыға ма, әйтеуiр қыз пақырға адалынан кездестiрсiн де. Ш.Құм. ~ Кім-кімнің де үлкен сұрағы ішінде жатыр, шын досы бар адам бақытты, ал таппасаң ше, сондықтан да кім-кім де дос іздейді, бірақ досты да Алла беретін болса керек, адалынан жолыққан дос тағдырдың бір сыйы! Қ.Құр.
АДАМ БОЛМАЙДЫ
1. Ауруы дендеп, өлім халіне жеткен адам туралы. ~ – Қап, тірі екен ғой! – деді шүңіт көз қара кісі. – Бәрі бір адам болмайды, – деді қауға сақал. – Бүгін болмаса, ертең өледі. Қайта жанын қинамай баратын жеріне тезірек барғаны жақсы!.. Т.Сәу. ~ — Мен білсем, бұл адам болмайды,— деді Темірбек.— Кешелі-бері көзін бір ашқан жоқ. Судан басқаны аузына алмайды. Б.Тоғ.
2. Алға баспайды, осы дәрежесінен көтерілу жоқ бұған д.м. ~ Қазанғап байғұс Сәбитжаным мұқтаждық көрмесін, басқалардан кем болмасын деп тапқан-таянғанының бәрін соның аузына тосты – не шықты? Білімді – білуін біледі-ақ. Бірақ жетесіздің аты жетесіз. Аузынан ақ май ағызсаң да адам болмайды. Ш.Айт.
АДАЛЫНАН ҚАҚ ЖАРЫЛҒАН +++
Қара қылды қақ жарған турашылдық, әділдік хақында. ~ Ал қыпшақ Төре би бұл от тісті, орақ ауызды, өр көкірек, адалынан қақ жарылған адуынды би емес. Ол тілі жұмсақ, діні қатты, бар саясатын өз басынын абыройлы болуына құрған би. І.Ес.
АДАМ БОЛМАЙСЫҢ
Біреуге қатты кейіп, сен енді түзелмессің, осы кеткенің кеткен д.м. айтылатын нала сөз. ~ — Сен бе, сен! Түк адам болмайсың. Басыңда саңлау жоқ. Сені пішенге шықсын. Машинаның өреліне отырсын. Соғыстан бұрын оқыған дейтін кім? М.Сүн. ~ — Әй, сен адам болмайсың. Еркек деген қазаннан алып тамақ жей ме екен?! Отыр әрі. Қ.Ысқ. ~ — Ай, мына түріңмен адам болмассың! Оқу оқиын деп жүрген сен жоқ, көше кезіп, қалтаға түсіп шпана болып кетесің әлі! Айтпады деме! Отыр орныңа! Д.Дос. ~ — Ой, атадан кем туған ит. Сен бе… сен асыраса да адам болмайсың. Ойбай-ау, бұл қара нар Науан ағамның көзін көрген ата малы емес пе еді. Ә.Нұрп.
АДАМ (АДАМЗАТ) АТАУЛЫ
Бүкіл адам баласы; жалпы халық. ~ Тым-тым шығандап ұшқан тырнаның үні тұрмақ‚ кәнтөжін қылған “керман” соғысының арқасында адам атаулының ащы даусы мен тұщы тілін естімес мылқау кепке түскен. Оған да тәуба! Қ.Жиен. ~ Жүйрік, шаба жөнелсе адам атаулыға қарасын көрсетпейді. М.Мағ. ~ Минуттар сағатқа жалғасты. Маған осылай көрінді. Әшірді, өзімді, Жамалды, ең аяғы осыған қарап отырған асханадағы адамзат атаулыны жек көріп кеттім. М.Қаб.
АДАЛ ПЕЙІЛ
Жаман ойы жоқ, көңілі таза, ниеті түзу д.м. ~ Шеге Қозбағардың сол айнымас адал пейілін жақсы біледі. С.Ел. ~ Ауылдың ақылғөй қарияларының сөз саптасымен айтқанда Қуанға құдай – тағала шүкірлік, қанағатшыл адал пейілін аямаған. М.Сүн.
АДАЛ ПЕЙІЛ, ТҮЗУ НИЕТ
Ықылас-пейілі ақ, ойында еш арамдық жоқ д.м. ~ Әй, бұл әйелдің байы бар ғой, болғанда жанымызда отыр, отырғанда төріне шығарып, қу жаны қалмай адал пейіл, түзу ниетімен сый көрсетуде дейтін емес. Н.Дәу.
АДАЛ СҮТ ЕМГЕН (ЕМДІ)
Әке-шешесінен оң тәрбие алып, өнеге көрген, перзенттік парызына адал жан. ~ Өлесің, артыңда көп мал қалады, Көріне кімнің малы бір барады?! Адал сүт емген бала қалса артыңда, Көп болса, асың беріп, там салады. А.Байт. ~ Ой, дүние-ай! Он бес жыл өмір сүрер ме едім? Қарабектің жетілгенін, адал сүт емген ұл болғанын көрер ме едім? Ж.Айм. ~ Әр нәрсені орынсыз сапырып соғып, біреуді жазғыру, қаралау дегенге жоқ адал сүт емгендігін түсінді; кісінің жан-күйін қабағынан сезеді, әрі көңілі кең. М.Сүн.
АДАЛҒА ҚАРАСЫ ЖОҚ
Тұрмысы тым жұпыны. ~ Жарықтық Захар шал да текті кержақ болған– ау, жайлы жерді жаңылмай таңдапты. Осындай иен-тегін жерді пәленше жыл мекендей тұра, шал байғұстың адалға қарасы болмағаны несі екен? Ә.Асқ.

