Көз жасын тия алмай, тоқтаусыз егілді. ~ Қыз тоқтап, сәл сабыр тұтып, сөз бастамақ боп, көзін сүртті. Сөйтті де: — Заман… Заман… — деп, ар жағын айта алмай, қайтадан кемсендеп, ағыл-тегіл боп және жылады. Ә.Нұрш. ~ Бұл барғанда Рахима Ермектің өзін көрмесе де көзін көргендей болып, ағыл-тегіл жылағаны әлі есінде… Қ.Жұм. ~ Жатақхананың темір төсегіне салынған төсеніштің әр жерге түйіртпектелген мақтасы жамбасына батқанына қарамай ағыл-тегіл жылап жатыр. С.Досж.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АДАЛ АСЫНА ИТ ТИГЕНДЕЙ БОЛДЫ
Жиіркенді. ~ Ержанның адал асына ит тигендей болды. Бірақ айыпты Раушанның өзі емес пе? Сырты қызарып албырап тұрған алманың іші құрт болғаны ма? Т.Ах.
АҒЫЛ-ТЕГІЛ ҚУАНЫШ
Зор шаттық; мол сүйініш. ~ Орасан жеңістен соң, ағыл-тегіл қуаныштан соң әлем аспанында “қырғи қабақ соғыстың” алғашқы қар ұшқындары да қыламықтай бастады. Ш.Айт. ~ Бозторғайдың жұмырықтай денесіне көк әлемін балқытқан соншама ағыл-тегіл қуаныш ән қалай сыйғанына қайран боласың. Т.Ахт.
АДАЛ ЕҢБЕГІ
Табан ақы, маңдай терімен жиған-терген азды-көпті байлығы, абыройы. ~ Бар болғаны оған құдайдай табынатын, бар көргені — соның пұшпақтай ғана жерін өңдетіп, егінін сеуіп, астығын жинатып беріп, итше қорыған адал еңбегі ғана. Қ.Ысқ. ~ Сөйткен Рамазан міне енді адал еңбегінің арқасында ауылдағы мол дәулетті, іргелі бір үйге айналған. Баяғы ұсақтықтың ізі де жоқ. Қолы ашық, қонақ асыға мырза үй. С.Шай. ~ Қыста соғымы мен сойысы, жазда сауыны мен мінісі бар, басыбайлы ешкім жоқ, еркімен жүріп, қалауымен қызмет атқарады, «таптық езгі» көрді, зар жылады дей алмаймын. Еңбек, кәдімгі адал еңбегіне орай ақыларын алып отырды. М.Мағ.
АҒЫН АЙЫРЫП ОТЫРҒАН
Асырап отырған, аштан өлмеуге себі тиген. ~ Шынында ағымызды айырып отырған жалғыз мүйізді жетелеп әкетсе хал мүшкіл-ау. «Жә, қой енді», –– деп, апам жұбатса да болмайды. Қ.Ысқ. ~ Отызыншы жылдардың басында кәліктіп боласың деп қорадағы қыбырлаған қоңызға дейін сыпырып әкеткенде Зүкең ағын айырып отырған қоңыр шолақ сиырын қуалап ауылсоветтің кеңсесіне барса керек. Қ.Ысқ.
АДАЛ ЖАНДЫ
Ниеті ақ, арамдығы жоқ, таза адам. ~ Тарих шежiреге сенедi. Олар ғана емес, адал жанды адамдардың қай–қайсысынан болмасын сұрап қарашы? Олар да саған шындықты айтады. Р.Рай.
АҒЫН АҚТАП, ҚАРАСЫН КҮПТЕДІ
Шамасы келгенше шаруасын тындырды. ~ Осы қазақтың қатындары қақылдап, түзде жүрсе жатқанның жанын суырады. Үйде ағын ақтап, қарасын күптеп отырғанын көресің. Біздің Нағиманың қолынан түк те келмейді, арбалап кіргізсең де, қаптап тартсаң да, қазанына қақ тұрмайды, — деп апама шағынып кеп отырғаны. Қ.Ысқ.
АДАЛ ЖАР
Ақ некелі, сүйіп қосылған, қосағына адал жұбай. ~ Адал жар, аяулы азаматпен тағдыр косқан екi жыл ғана. К.Сег. ~ Тым құрыса асықтай екi баласының әкесi, адал жары емес пе едi?! О, опасыз жалған– ай! Ж.Шағ. ~ «Онда…—» депті бала батыр,— жаңағы үш қасиеті бойына бірдей біткен, маған адал жар берсеңіз болғаны». «Жалғыз тілегіңді берем» деген пайғамбар сөзден жеңіліп, көркі, ақылы, бағы бар Ер Кіндікке адал жар беріпті. Сол адал жар арқасында бала батыр өле-өлгенше дүниедегі ен бақытты адам боп өтіпті. І.Ес.
АҒЫН СУДАЙ (ЕКПІНДЕДІ , ТАСЫДЫ т.т.)
Жаңа қарқын алды, тоқтаусыз алға жөңкіді, тегеуіріні асты. ~ Сабыр қылсын, жайыңды Білер ме екен бекзатым? Көңіл аулап, сөз айтар Арадағы тілхатым, Ағын судай екпіндеп, Лайы жоқ суатым, Ауру да емес, сау да емес, Құрыды әл-қуатым. Абай. ~ Осыны айтып Сұраншы Ағын судай тасынып, Ашулы көзі жалтылдап, Жайнаған шоқтай шашылып. Ж.Жаб. ~ Жаңағы әңгімеден кейін, таныстығымыз бөгеуін алған ағын судай жылжып жүре берді. Жүре-бара бірімізді біріміз шайға шақырыстық. С.Шайм. ~ Жігіт тротуар бойын қуалай көз салды. Ойланды. Ағын судай лекіп аққан қарақұрым халық. М.Қаб. ~ Ертіп алып соларды, Тағы бір күш қосылды, Ағын судай жосылды, Төкеұлы Хакімбек Ер Сардарға жақын кеп. С.Тұрғ. ~ Содан әрі жайыла қаптап келіп, мың тарау бұлақтар тоқайласқан бір арнаға кептелгенде бүкіл аңғарды кернеп, ағын судай арқырайды. Е.Әл. ~ Ызғырық ағын судай жосылып, пальма бұтақтары бұрқ-сарқ сапырылысып, бір жаққа жөңкі
АҒЫНАН АҚТАРЫЛҒАН
~ Албан ішінде Қоңырбөрік аталатын Жұмахан, Шәріп дейтін ағайынды екі жігіт пен Жолдыбай үйір– айқас дәмдес болып жүрді. Екеуі де ағынан ақтарылған, ашық– жарқын азаматтар еді. Т.Рыск.

