Асығыс, ойланбай жасаған іс, әрекет. ~ Қайсыбір жолдас-жорамыздың сәл-пәл ағат ісіне зілсіз кейіген кезде: «Өй, сен де бір Мырқымбай екенсің!» дейтініміз сондықтан ғой. Ғ.Қаб. ~ Бәлкiм, алынбаған кек өзiмнiң де ағат iс, артық әрекетiмнiң есесi шығар… К.Сег. ~ Кергимiн деп кеселге ұшырадым. Алып та жығар, шалып та жығар, алпыс айла, қырық қатпар қулығы бар Қамбар сол бiр ағат қадамымды алдыма келтiрдi». К.Сег.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АҒАЙЫНДЫ ҚОҢЫР ҚАЗ (ҚАЗДАЙ)
Қатар өскен құрбы-құрдас, тетелес, жақын адамдар туралы. ~ Ал, ағайынды қоңыр қаз, бірің таптың, екіншің табылдың. Менің міндетім осымен тәмам, — деді Пірімқұлов алақанын құшырлана ысқылап. М.Қаб. ~ Мына бітеу қара екеуінің ағайынды қоңыр қаздай жұптары жазылмай бірге жүргендерін көріп, «япырай, бұл да қиянатқа қия тартар ма екен?» деп іш жиып қалып едім. Т.Сәу.
АҒАТТЫҚ БОЛДЫ (КЕТТІ)
Шалыс басқан қадам, ойланбай істелген іс туралы. ~ Апыр-ау, соншама не бүлінді? Ұрсам, өз баламды ұрдым. Бүтінді бүлдірме, жаңаны тоздырма дегенім бе? Әрине төбеден нұқығаным ағаттық болды. С.Смат. ~ ─ Әнеугі келгенінде осы іс жайын Қасболатқа айтып едім, соным әнтек ағаттық болды білем, — деп, бүгінгі көңілсіздігінің себебін осыған сайды. С.Ом.
АҒАЛАП ШЫҚТЫ
Шеберлік танытты, айқын басымдылықпен жеңді, көш ілгері болды. ~ Екеуміздің достығымызды ұлғайта түсетін тағы бір әулекілігіміз бар: екеуміз де «бокс» ойынында жұдырықтасуға бірге түсеміз. Салмағымыз да бірдей, өнеріміз де бірдей. Кейде ол қапы кетеді, кейде мен қапы кетем. Сонда ғана бірімізді-біріміз бірер жұдырық ағалап шығамыз. Ғ.Мүс. ~ Тоғай бойының жігіттерін күрескенде қырғи тигендей қылам. Менімен біреуі де бел ұстаса алмайды. Шөп басында, өзен бойында, кешкі ауылда әлдеқалай бір күрес бола қалса алысқан жігіттерді ағалап шығам. Ат үстінен аударыссақ та мені аларлық жігіт жоқ. І.Жан. ~ Абайдың кейбiр қыстарда, үйде отырып қалғанда, әдейi шақыртып алып, жиырма күн, бiр айдай табан аудармай ойнап қалатын кiсiлерiнiң бiрi Мақыштың Смағұлы, не Марқабай болса, тағы бiрi осы Көрпебай. Iшiнде Абай бар, осы үш-төрт ойыншы бұл атраптағы басқа ойыншылардан озып, ағалап шыққан және өзара
АҒАТТЫҚ ЖІБЕРДІ (ЖАСАДЫ)
Қателік жасады, жаңсақ басты. ~ Анасының әлгі әңгімесі осы жасында емес, сегізінде айтылса, мүмкін, дәл осындай ағаттық
жіберіп, әке-шешесін осыншалық сарсаңға салмас па еді. О.Бөк. ~ Бастық қызметкерлерін бөле-жарып қарамайтын. «Өңкей
қылшылдаған жастар «жұмысынан ағаттық жібермесе, кешеде бірдеңеге ұшырап қалмаса» деп іштей тілеп отыратын.
М.Қаб. ~ Өз денсаулығымызға өзіміз кесірімізді тигізіп, темекі шегіп, арақ ішіп, жүйкемізді аямай тамақты тоя жеп ағаттықтар
жасаймыз. Қ.Бег.
АҒАЛЫҚ АҚЫЛ АЙТТЫ
Өмірлік тәжірибесіне сүйеніп, кеңес берді, дұрыс жолға тартты. ~ Жол-жөнекей менің барлық жайымды сұрап, істе жіберген кемшіліктеріме талдау жасап, ағалық ақыл, кеңесін ақтарыла айтып, жөнге келетін, жобаға жанасатын істеріме қатты қуаныш білдіріп, жанымды жасытпай, жігерлендіріп ынталандырып отырды. С.Ел. ~ Штабқа жиналған бөлімше командирлеріне ағалық ақылын айтып таратқан еді. Ә.Нұрш.
АҒАМА ЖЕҢГЕМ САЙ (АПАМА ЖЕЗДЕМ САЙ)
Мінез-қылығы ұқсас, бір адамдай (көбіне кекесін ретінде айтылады). ~ Сол қалыптарына қарап, Нұрбек сияқты қалжыңбас бозбалалар, «ағама жеңгем сай» дегендей, «тең-теңімен, тезек қабымен» дегендей, «екеуін құдайдың тауып қосуы-ай!» деп күлісіп жүрген. С.Мұқ. ~ Сол Сақардың әйелі Ілгек «Ағама жеңгем сай» дегендей, өзінен өткен өжет болып шықты… Көпшілік: «Сақардың қатыны өзіне қайым» десетін. Ү.Жәл. ~ Уау, Бейсенбек! Жылқыда өт, төрешіде бауыр, құста сүт болушы ма еді? Ағама жеңгем, апама жездем сай демекші, өзіңе балаң да сайма-сай екен ғой! – депті төреші Тайжан. БС. «Екі суайт».
АҒАМА ЖЕҢГЕМ САЙ, АПАМА ЖЕЗДЕМ САЙ, БІРІН-БІРІ АЯЛАҒАН, ӘЛДИ-АЙ
Екі адамның мінез-құлық ұқсастығы, өзара сыйластығы хақында. ~ Ағама жеңгем сай, Апама жездем сай, Бірін-бірі аялаған, әлди-ай, – дегендей, Түсіпбек пен Бейсенбек те біріне-бірі сайма-сай. Анығын айтқанда: – Өтіріктің өзіне сенбе, қисынына сен деген рас-ақ. Сіздер мен біздер осы өтіріктің өзіне емес, қиыстыра, қызықтыра айтқан қисынына сенейік, – депті төреші қарт Тайжан. БС. «Екі суайт».
АҒАРАҢ ЕТТІ (ҚАҚТЫ)
Жылт етіп көрініп қалды. ~ Қораның жоғарғы бұрышынан әйелдің жаулығы ағараң етті. Ұрқия екен. Ж.Айм. ~ Бақша күтетін шал бұ не деп жетіп барса — екеуі екі жаққа қаша жөнеледі. Бірдеңе ағараң етеді. Қараса — шолақ дамбал. Ж.Айм. ~ Ол түн түнегінің қап- қараңғы қойнына ағараң қағып сіңіп бара жатты. О.Бөк.
АҒАРАҢ ТАРТТЫ
Айнала ақшылданып, көзге көріне түсті. ~ Қараңғылыққа бой бермеген адыр- қыраттар ағараң тартып, қорқыныш ұялаған көңілге ес болғандай. О.Бөк. ~ Айнала ағараң тартты. Н.Сер.

