ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Біреудің кәріне ілікті; сөгіс алды; біреу ұрысты, қатты сөз айтты, тілі тиді. ~ Ауыл адамдары Анаргүлден аулақ жүруге тырысушы еді. Егер абайсызда ұшырасып қалсаң, бір балағат сөз естімей құтылмайсың. Б.Мом. ~ Сол баяғы өршіл де, шамшыл мінезінің ба-сылмағанына қарап: «Е, ағамыздың көңілі күпсіз, ойы орнықты екен. Сағыныштың сар жалқыны жүрегін алмапты. Мұны біл-генде, мұндай қатқылдау сөз естімей-ақ, хабарласпасам да болады екен! Енді, есте болсын», — дегендей қырсық ой қылт ете қалады. Т.Жұрт.* Әй, өзімде де бар. Оңтайлы тесік болса, тұмсықты сұғып алғым кеп тұратыны рас. Осынын кесірінен баяғыда мұғалімнен сөз ести жаздағам. М.Қаб. * Осы ермегім үшін шалдан таяқ жедім, Бақыттан сөз естідім. Қадет қой, қартайғанша қоя алмайтын шығармын. О.Бөк. *«Сіздің кесіріңізден бостан — бос сөз естідім. Дұрыс жұмыс істеген жоқсың деп жалақымнан тартып қалатын болды» деп қорқып кетті ме, Меруерт ұшып тұрып, білегімнен жұлқа тартты: — Жүріңіз! Т.Сәу. ~ Шананы жаяу сүйреп кел дейсіңдер ме? Ондай күш болса осында отырар ма едім, сендерден сөз естіп, – деп мойнын жағасына тыға түсіп, былқ етпестен қалғи берген. О.Бөк. ~ Тек анда– санда Құзыр ойынға елігіп кетіп, түйе исініп кетсе, не Құбылдан сөз естіп, ашуға булыққанда ғана: «Ой, найсап» – деп қалатыны бар. Құзыр әкесін көп ашуландырмайды. Өзі аяттың неше түрін жатқа соғады. Ү.Жәл.

Өсек тарады. * Айнабай өзі ат арқасына мініп жүрген соң қызын тәуір жігітке бергісі келіп Әбдірахманнан үміттенген: «…Әбдірахманның жайына қараймын ғой. Азын-аулақ мал берсе де үйлесер едік…» деп айтады-мыс деген сөз қашып жүрді. Б.Майл.

Айтқан сөзі жағымсыз, қорқынышты д.м. ~ Былай шыққан соң Газбеққара: — Әлгінің қыртып отырғаны не? — деді. — Сөз әлпеті жаман екен, «қарамайлық жұмыскер, ешкі сақал крестьян — халықтың досы емес» дегені не сөз ол? Осыны бізге оқып отырған кісіден не үміт, не қайыр? — деді Мәмбет. І.Жан. ~ Мінбедегі сөзшең сықақшының сөз әлпеті тегі жаман: Жазушылар одағы қасиетті храм, өнердің мұражайы, ұлтшыл аталып сотталған… саяси сенімсіз болған… қанаушы таптың сойылын соққан жазғыштардың жүретін жері емес. Аластатайық арамыздан, арыла жүрейік!.. Д.Дос. ~ Аздап жұтқан шараптың буы буыныма түсті ме, асқазаныма ел қондырып ішкі үйге өтіп нән креслосына мықшия отырып, бұл үйге қалай келіп қалғанымды топшылаймын баяғы. Ас үйдегілердің сөз әлпеті бөтен. Д.Дос. ~ Жомарттың сөз әлпеті қызға ұнаған жоқ. Осынша аяқ асты шарт сынуының себебін айтар деген үмітпен ол жүгіріп жеткен. Ә.Әл.

Жөнсіз сөз айтпады. ~ Жанқожа мен Бекарыстан анадай жерде аттан түсіп, бері қарай жаяу жүрді. Екі жақ жамырай сәлемдеседі. Жаназа үстінде артық сөз қашырып, сыр беруге болмайды. З.Шүк. ~ Шай үстінде Тәңірберген сөз қашыртпады. Көптен бергі өзінің жабырқау қалпын бұзбай, қонақтардың кесесін алып беріп, «іш-же» деп отырған. Ә.Нұрп.

Айтысты, пікір таластырды, дауласты. ~ Екі жас өте көңілді. Сөз жарыстырып, ой таластырып отыр. Терезеден күн түскен шағын бөлме жып-жылы, жап-жаңа. Қорланбаған отау үйде қоқсыған іштеме жоқ, бәрі жинақы. Соғым еті әзір бар, тамақ тоқ. Үш күннен бері сусыннан езге дәм татпаған Сарыбаланың іші жалақтап ас сұрайды. Аузы асты жаратпайды. Кеңілі жылқы етіне соғады. Өз үйі жылқы соя алмаған. Қайыннан сұратуға арланады. Дәулеті төмен, көкірегі жоғары жас бір құмарын қосағына айтып қойды: — Шіркін жылқы! Мінсең қанат, ішсең шарап, жесең бал, ауырсаң ем. Ғ.Мұст. * Бірақ, күйеуі сияқты есіп сөйлейтін алдың-дұлдың әйелмен сөз жарыстыруды Жаңыл бойына шақ көрмеді. Жуас отырып қана жуадай ащы мысқыл айтты. С.Жүн. ~ Аламан айтыста бес жұп сөз жарыстырды. Бүгінгі бәйгеге ат қосқан талапкер ақындардың қай-қайсысының жүрекжарды жыр жолдарынан келешекке деген жарқын сенім, ұлттық құндылықтарға деген сүйіспеншілік айқын байқалды. БАҚ.

Әлдебір тақырыпқа қатысты уәж айтылды, әңгіме болды. ~ Ас үйде отырып, бірталай сөз қозғады: Ағасының жылы біткенін, аға өлсе жеңге мұра екенін, жеңгесінің төркіні келіп кеткенін, әжесінің кәрілігін, жалғыздығын, шаруаның кемдігін, ағасынан жетім балалар қалғанын, жеңгесі кетсе, үй үйліктен қалатынын… сөйледі. Ж.Айм. ~ Тұяқ кеткеннен кейін етік жайынан сөз қозғалса, Шекер Тұяқты аузынан түсірмей: — Шегебай қайда?! Тұяқтың бір шанышқанына да тұрмайды, — деп мақтап жүретін болды. Ж.Айм. ~ Осылайша тым сыпайы сөзімен сені қуып шығып, мұрнының дәл астына тарс жабылып қалатын есіктер болады. Соның ар жағында сен туралы сөз қозғап, мәселе шешеді. Өмірде жаным сүймейтіннің бірі осы. Б.Соқ. ~ Бәйтен Хадишамен арадағы соңғы әңгімеден кейін: «Бәрі де түсінікті, бұдан кейін қайтадан сөз қозғап, бітімге шақырудың ешқандай мәні де, мағынасы да жоқ», – деп шешкен. Т.Әбд.

Сөзбен айтып жеткізу қиын. ~ Екі жастың ынтыққан, құмарлықпен кездескен жүректері де осы тынып тұрған мазмұнды тұн тынысындай, үнсіз лепке, емеурінге табынады. Бұндағы тіл — сөзбен айтылған күй емес, сөз жеткісіз жүрек тілі болуға тиіс. М.Әу.~ Қоршап ап Қаратауды қалың дұспан, Құрсаулап бейне қобыз бауырын қысқан. Қиянат куәсындай қол жеткісіз, Шаңқылдап құзар шыңнан бүркіт ұшқан. Т.Әл.

Айтылған сөзді ұқпады, миына қондыра білмеді. ~ «Ханым– ау, ол айтқаның болмайтұғын, Әкенің ойына сөз қонбайтұғын. Досы — мал, дұспаны — адам, мейірімсіз, Рахымсыз ит емес пе, оңбайтұғын. Шәк. ~ Жақсыға көз қанбайды, Жаманға сөз қонбайды. И.Сап. ~ — Қой, сені әңгімемен тойдырып қойыппын ғой, — деп Нұргүл орнынан тұрды. — Картошка қуырайын. Қарын аш болса басқа да сөз қонбас. Н.Сер.

Ауызбен айтып сипаттау қиын д.м. ~ Патшам да, әміршім де сол, — яғни сонда ол, аз дегенде, принцесса болып шығады. Сүйкімділігін суреттеуге сөз жетпейді… М.Серв. ~ Қысылғанда қол ұшын берген мейірбандық, имандылық. Мұнысына сөз жетпейді. Мұндай жақсылықтың атын таппай әуре болдым. Ш.Мұр. ~ Сөйте тұра қарапайымдылығына да сөз жетпейді. Тәкеннің соры қарапайымдылығы еді. Қ.Ысқ.

Пікірін білдірді. ~ Рыжевпен сөйлескенде, бергелі келе жатқан распорын неге айтпағанына қайран қалсам да, ол жөнде сөз қоса қойғам жоқ. С.Мұқ. ~ Бектемір де сөз қосты. — Балта, "буынсыз жерге пышақ ұрманы" ұмытпа. Ал, Сәулетайға бас- көз болам дегенің жөн. Нағашысың. Бүгінде туған туыс емес, көңіл туыстырады. Жанашыр жүрек жақындастырады. С.См.