ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Не істесе де болады, ешкім айыптамайды д.м. ~ Есер шіркін есіріп, Болып алды тым тантық. Көш бойы жұрт қасында, Өзгеменен жұмыс жоқ. Атты теуіп, адамды Тістесе де сөгіс жоқ. Абай. ~ Жоқтау жыры осылай аяқталғанда, Құрман қажыдай бірадар сопылар, Сымайылдай үлкендер әлдебір қарттық уайыммен көздеріне жас алып, егіліп жылап отыр еді. Сымайылға сөгіс жоқ, кәрілігі жеткен, қазалы, қам көңіл адам. Қ.Жұм. ~ – Басқа бір мәдениетті жұрттың өкілі болса, аймақтың әміршісіне «ұлы мәртебелім» деп сөйлесер еді. Сіздерге сөгіс жоқ қой бірақ… Қ.Жұм.

Қалай болса солай, бос тентіреп жүретін, іс-әрекеті сөлекет адам туралы. ~ Әлде, бар назарын малға салып, ары-бері жүрген сөдегей-солпы адамға онша ден қоймай ма, сөлбірейіп келе жатқан ұлына, әйтеуір, көңіл аудармады. Ә.Ыб. ~ Аудан әкімі елді қойша иіріп алып, кімде- кім бандылардың жақындарын, сөдегей- солпы адамдарды үйіне жасаса ауыр жазаға тартылатынын айтты. Т.Рыс.

Тер моншақтап ақты. * Бірақ соңғы бюрода… сорпасы шығып терлегені есінде, енді бұдан былай тағы да тезге түсіп жүрсе, оңбай қалатынын іші сезеді. О.Сәр.

Жөн-жосықсыз, бейсауат жүріс. ~ — Сол тұспен шекараға қашатындар бар. Жақында сондай сөдегей жүрістен екі қашқын ұсталды. Ұтыдағы әскерлерден сол жақтағы шеткері төбелерге, Ұланбұлаққа қарауыл қойылатын болыпты. Қ.Шабд. ~ Сол Өтеген қоңыр күзде, таңға жуық таң асырған атын көше бойындағы алсын көгалға отқа қойып жүріп, Жұмабектің қызы мен Жолдыбайдың алма бақшасының арасынан бірге шыққанын көзі шалып қалады. Ішінде иіріліп жылан жатқандай, уыттанып жүрген Өтеген, қарсыласының сөдегей жүрісін құрақ көрпедей күлдібадам түр шығарып, жалпақ елге жайып жібереген. Т.Рыск. ~ Таңғы шайымды ішіп бола бере үйге ентігіп кірген баланың сөдегей жүрісі үйдегілерді елең еткізді. Мен қылп ете қалдым. Е.Мәт. ~ Ақыры сол құйындай ұйытқыған зымыран зардаптардың бірі әдепкі раундтың соңғы сәттерінде сөде-гей жүріс, сөлекет қимылдан аса ал-маған Доминикті жазық жерде жалп еткізіп, баудай домалатып түсірді. С.Пір. ~ Ішінде иіріліп жылан жатқандай, уыттанып жүрген Өтеген, қарсыласының сөдегей жүрісін құрақ көрпедей күлдібадам түр шығарып, жалпақ елге жайып жібереген. Т.Рыс.

Жанын салып қармады. ~ Қартқожа орнынан бір-екі рет ұмтылып еді, қолына еш нәрсе түсіре алмады. Ұрымтал жердегі озбырлар жұлып әкетті. Әйтеуір Имақанның қолындағы сүбеден қармаулырақ төрт-бес алып жіберді. Күні бойы қымыз ішіп, алысып-жұлысып, шабыттанып отырған жігіттер сортаңнан келген сиырдай оптығып, қырып барады. Ж.Айм.

Бейсауат, күдік тудыратын суыт жүрісті адам. ~ — Құдай сақтайды ғой… — Сөдегей жүрісті, бөгде біреуді көрмесін де. Көзі түссе, саққұлақ машкерлер- ақ ұстап береді оны. Т.Рыс. ~ Сөдегей жүрісті адам, әрине, күндіз жүрмейді, апақ– сапақ кешкі ымыртты бетке алады. Ақшам үйіріліп, көз байланар шақта тосқауылда жатқандар талдың арасынан шығып, енді жарқабақтың астындағы көпірдің дәл аузына келіп тұрды. Қ.Жұм.

Басы бәлеге қалған бейшара д.м. * … Әжем ғұсап мен де оны: «Әй, соры қайнаған сорлы…» — дей жаздап барып қалдым. Аянышты-ақ еді, апамның кейпі. С.Мұр. * — Ой, соры қайнаған сорлы. Одан да Совет өкіметінен кешірім сұрап, ұлыңның тілеуін тілесең етті,— деді Нұрлан. Б.Қыд. * Қалай үйретіп тастаған. Омарбектің түбіне жететін осы болады. О, соры қайнаған сорлы Омарбек. Алдияр дегенге әлдеқандай болады. Б.Қыд.

Адамның жөн-жосықсыз, қисынсыз, жағымсыз іс- әрекеті. ~ Естен шығаруға қаншалық тырбынғанымызбен, сондағы сөдегей қылығымыз көз алдымызда тұрады да қояды. Сол істен кейін адамдық деңгейіміздің құлдырап, қай тұсқа түскенін жете түсінгендей болдық. Қ,Әуб. ~ Әйеліме базарлыққа әкеле жатқан тонды жұлып алып: «Бұл кімдікі?» дейді. Мен сынықтан сылтау іздеп тұрған сөдегей қылықтарына күлкім келіп: «Менікі» деп жымидым. Сонда әлгі жігіттің: «Бұл қайдағы сіздікі, әйел адамдікі ғой» деп жабыспасы бар ма. Ж.Шәк.

Бақытсыздыққа ұшырады, басы бәлеге қалды, бейнетке тап болды. * Маңайды жын орнағандай қылды ғой! Мал, жанында билік қалды ма?.. Талай қыз мен сияқты соры қайнады ғой!.. Бірақ тап мендей болғаны жоқ шығар. Ж.Айм. * Жуандардың жылмаңдағанына мастансаңдар, кедейдің соры қайнағаны. Ж.Айм. ~ Әрекет қылмай дүниеде Жеткендер бар ма кемелге? Әзір бала байланды, Жастай соры қайнады, Жеткенше қашан дегенге. "Алпамыс б." * Енді, міне, соры қайнап, қаршадай күнінде, әке ұсталып айдауға кетсе, шеше мертігіп ауруға шалдықса — ол бейбақтың күні не болмақ?!.. С.Мұқ. * Мына сұлудан айрылма, тас кенедей жабыс, әйтпесе біреу сорыңды қайнатып қағып кетеді, – деді. О.Сәрс. * Түнге қалсаң, тау арасындағы шөп көмкеріп тастаған жалғыз аяқ соқпақтан адасып, соқыраңдап сорың қайнайды, тек астыңдағы атыңның жершілдігіне сенер едің. О.Бөк.

Бұлтаққа салды, сөзден дес бермеді. * Байсұлтан бұл жолы әр нәрсені сылтау етіп, төрінен көрі жуық екенін, ендігі ойы — ата- баба зиратында қалғысы келетінін айтып қасарысып көрді. Ескі дәстүр, ежелгі салтқа дейін суыртпақтап көлденең тартты. Директор да көзі қарақты оқыған жас қой, бәріне де дәлел тауып, сынаптай сырғып, сөз құйрығын ұстатпай- ақ қойған. Ә.Асқ. ~ Апырым-ай, осы жұрт көлденең көк аттыға сырын айтпайтын, аз сөзбен-ақ құйрығын ұстатпайтын бақай есепті қалай үйрене қояды екен? О.Сәрс.