ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Таң қылаң бере (тұрып алды). ~ Сары ала таңнан тұрып ап, тірсегіңді суға кестіріп кетпен шапсаң, руың түгілі қатыныңның атын ұмытып қаларсың. Ә.Кек. ~ Сары ала таңнан тұрып, шабдар атына мініп, анадай жердегі шолғыншы төбеге шықты. Етекте тапалған төсектей мыж-мыж боп қираған қала жатыр. Ә.Кек. ~ Түнде дұрыс ұйықтай алмады; сары ала таңнан оянып ап, мазасыз ойға қайта шомды. Ш.Айт. ~ Орта ғана шаруасы бар, жақсыға да, жаманға да қосылмайтын Есен елулерді алқымдап қалған кісі еді. Сары ала таңнан сау ете қалған мылтықты, сұсты адамдарды көргенде зәре-құты қалмай, қорқып кетті. Ф.Оңғ.

Әуре-сарсаңға түсіп болдыру туралы. ~ Осыдан қайтып барғаннан кейін Торғауыт үш ай бойы үйінен шыға алмай жатып қалды. Сарпалдаң жүріс шаршатқан. Ескілікті ауруы да сыр бере бастағандай болған. Ж.Сәм. ~ Жануар сарпалдаң жүрістен иленген терідей созылған түрі бар. А.Нұрғ. ~ Түскі тамақ үшін бір жапырақ нан, яки бір уыс талқанды қойыныма тығып алып, таңертең кетіп, кешке оралатын сол бір сарпалдаң жүріс менің шақайымды шыдатпады. А.Шай. ~ Айдан асқан сарпалдаң жүріс пен басына түскен ауыр қиындықтан жаны қажып, жүрегі сыр берген жесір ана қазір Астана қаласындағы «Ұлттық ғылыми медициналық орталығында» ем қабылдап жатыр. БАҚ.

Сап-сары, әдемі, бағалы. * Бірақ соның ішінде қара жерге кіргенше ұмытылмайтын аяулылары болады. Ондай жандардың бейнесі, тот баспайтын сары алтындай, сенің есіңде сол өзіне ұнаған қалпында қалады да қояды. І.Ес. ~ Сол жарлардың бірінің төбесінде сары сырға боялған әдемі үй тұрады, сары алтындай болып жылтырайды. М.Дәул. ~ Сары құлынның сары алтындай болып жерге түсісімен бір аунап алып, лезде орнынан тәлтіректеп тұрып кеткеніне назарым түскен еді. Одан арғы тарихы ағайынға мәлім, — деп ол сөзін аяқтаған. К.Сег. ~ Әуелде адам мені тәуір бақты. Күнде қызылдатады. Кейде сапырып сары алтындай бал беретінін қайтерсің? Д.Қуат.

Әуре-сарсаңы көп күйбең тіршілік. * Оның қате, меніңше, үйленуге, Әйелдің сырын оңдап білу керек. Өмірден көп тәжірибе алу керек, Еркін жүріп, жастықтың дәмін татып, Сол сарпалдаң өмірден қашу керек. Ж.Айм. ~ Осы сарпалдаң тірлікте атақ пен даңқтан да жалығар кезі болмаушы ма еді пенде баласының. Шау тартқан жан «маған бәрін бер» деп емес, «халқыма не бердім» деп ойласа керек-ті. А.Күнт.

Ерекше бағалады. ~ О, дүниеде бұдан тәтті тамақ бола қоймас. Әлде, Қырғыз атаның қолының сиқыры бар ма, мұндай шырын нанды сары алтындай сақтап, дәмін ұзағырақ татқымыз келеді. Қайран, қозы қарынның майы-ай! Ш.Мұр. ~ Гүл-гүл жанған тұрмысын, сары алтындай сақтап келген әйелін көрсетіп мақтанғысы келді ме, әлде бала жаста бірге оқыған жолдасымен дөңгелек стол қасында отырып, бір құмарын тарқата сырласқысы келді ме, әйтеуір ол қой жүніне ілінген тікенектей маған жабыса кетті. І.Ес. ~ Теңіз уақытымызды көңілді өткізіп қана қойған жоқ, сонымен қатар, өзінің сары алтындай сақтаған құпия сырын да ақтартты. Ж.Верн. ~ Сары алтындай сақталған сөзім менің, Тағдырыңды жиі ойлап көз ілмедім. Сөз – бала ғой, Баладан анасының Қай уақытта көріп ең безінгенін?! С.Тұрғ. ~ Қанды көйлек жолдасты Сары алтындай сақтадым. Есет би.

Әуре қылып, жүгіртіп қойды. ~ Соның өзінде кейбір мәселелер заң-ережелердің бір-іріне қайшы болуынан жүздеген адамды сарпалдаңға салып отыр. БАҚ. ~ – Бұл Көкқасқа ат қой? – деймін. – Дәл айтасың, тасжарғаным. Сол жануардың тап өзі. Тағы да сарпалдаңға салып соңынан қуып бердік. Т.Жақ. ~ Мықтадым дегенде екі жақты бітпес дауға, сарпалдаңға салып, мал-дәулетін паралатып созбұйдаға салады да жата береді. Ш.Рах.

Аса маңызды, құнды. ~ Әдебиетіміз үшін де, адамдығымыз үшін де сарабдал ойлармен сары алтындай салмақтылық керек. Кеңеспен пішкен тон келте болмайды. Ж.Шәк. ~ Бейнесін берекетті Шалдарымның Санамда сары алтындай салмақтадым! С.Ад.

Әуре-сарсаңға түсіп, ығыры шықты. ~ Нарықтық экономика мен табиғи ассимиляация санасы сарпалдаңға түскен халыққа мысық табандап жетті. Жай жеткен жоқ, желкесін қиюға харекет жасады. Ж.Шәк. * Жылқышы бәйге шабдарын шалдықтырып, салқар көш жерге дейін сарпалдаңға түскен жортуылын өзінше оймен шолды. М.Алм. ~ Хикаятта кейіпкер аузынан берілетін мынадай толғамды тұжырым бар: «Қанша сарпалдаңға түсіп, атақ-даңқ жолында арпалыссаң да, түбінде бір күпті боп жирене қарайсың. Сол үшін төгілген тер, жұмсаған қайрат-жігеріңе өкініп, опық жейсің. Т.Әшім. ~ Күнестің айдай аруы ойынан бір сәт кетер емес. Оның соңынан сарпалдаңға түскен ақын күнді бетке алып самғап келеді. Ы.Әд.

Сөз жетпес сұлулық теңеуі. ~ Сөйлеген сөзін байқаса Тұнығы зәмзәм суындай, Ауызының демдері Сары алтынның буындай. «Осы болар Жібек» деп, Төлеген мырза қуанды-ай. "Қыз Жібек". ~ Шал шатаса бастады, бірді айтып бірге кетеді: Тегімді менің сұрасаң, Қалың найман нуынан, Жырымды менің сұрасаң, Сары алтынның буынан, оу–оу, буынан, – дейді де, домбырасын онды– солды сабалап, қайран заман, аман бол, ер шөгіп, есер ер жетті, – деп менің жыныма тиді. О.Бөк. ~ Енді маған күн де күлімдеді, ай да жарқырады, ауа да жақсарды. Сары алтынның буына масайғандай, кеңілім көтеріліп, көзім күлімдеп, мәз болдым да қалдым. Ә.Нұрш.

Әлек қылды, әуреледі. ~ Орайы келсе, Қайып та Ақбөбектің білегінен ұстап, бұрымынан сипап қалуға құмар. Қыз жуас емес. Білегінен ұстатқанмен бетінен сүйгізбейді. Сөйтіп, Қайыпты әбден діңкелетіп, сарсаңға салып қояды. Ү.Жәл. ~ Адам жер таңдағыш: оған басқа бір жерде, басқа бір адамдардың арасында балпандай бақыт бардай, ал бұл арада тағдыр оны сарсаңға салып қойғандай көрінеді де тұрады… Ш.Айт. ~ Небір ат құлағында ойнайтын атан жілік ерлер түрлі айла-шарғы жасап көріп еді, шұбар ат бірін-біріне соғып, сарсаңға салды. А.Сей.