ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Бір жерге қайта-қайта келе беріп, мезі қылған адамға қатысты айтылады. ~ Ауылға сирек келетін болдың, келсең де бұрылып соқпай кетесің? – деді Қаншайым. – Үйірсек аттай емпеңдей берсең – ағайынға қадірің болмайды, – деп, Байсұлтан бір тілім қазыны таңдайына басты. Ә.Асқ.

~ Директор болды. Онан депутат… Онан анда да мүше, бұнда да мүше… жиналыс… жина-лыс… Бірақ заманында үйірге салған айғырдай азынап қалған кәрі кісі інісінің жиын-жиналысын, "қол тимей жүргенін қайтсін". Ә.Нұрп. ~ . Ол бұл салығын «Төтенше салық» деп атады. Және болыстарға берген бұйрығында бұл малдар құлынды бие, үйірге салуға жарайтын айғырдан бастап, тек құнажын дегенге дейін ғана алынсын. Және асыл тұқымнан болсын. Қыршаңқы, маңқа жылқы алынбасын деп анықтай тапсырды. Т.Ахт. ~ Менің салған тамымнан артық жері шамалы еді. Өтіп кеткенің шабдар атың болса, қайтып алып үйірге саларсың. Басымды қатырма, шырағым! З.Шүк. ~ Дөненінде де ат тұяғы жетер жерді былай қойғанда, машинамен алып барған ауыл, аудан, облыс, тіпті Таластың арғы жағасындағы қырғыздарының ат бәйгелерінің алдын бермеген "Айғыркісі" ауыл ақсақалдардың шешімімен үйірге салынды. Н.Дәу.

~ «Сұлу сұлу емес, сүйген сұлу» дегенді бұрынғылар білмей айтты деймісің. Жаны жарасым тауып, сезімі үйлесім тапқан жастардың сүйіспеншілігі шығар, сондай сөзді айттыруға себепші болған. Ү.Жәл. ~ Күйеуі «Шейх әулетіненбіз» деп мақтанғанға Европа мен Шығыс мәдениетінің үйлесім тапқан нәзік салтанатын көз алды-на елестетіп келген келіншек мұндай опасыздықты күтпеп еді. Т.Сәу. ~ … енді оның бет-ауызына бал жаққандай уыз ажары мен жыпылықтаған жұп-жұмсақ кірпігі бір-бірімен үйлесім тауып кілміңдеп арбап бағады… Ә.Нұрп.

1. Айғырдың үйірлі биеге салынуы (сол сияқты киік, ақбөкен, қарақұйрық текелерінің, арлан қасқырлардың шағылысуы). * Қытай күллі халықтың ортасындағы толқыған егін еді. Қытайдың даусы ұлт топтарында үйірге түскен сақа айғырдың даусындай саңғырлады. Ж.Айм. * Өзі мекен еткен табиғаттың тылсымына терең бойлаған бұғылар да үйірге түсу мен төлдеудің өзін бір есеппен жасағандарын байқауға болады. Ж.Баб. * Ұлын көрмегеніне үш-төрт ай болған, көзі шүңірейіп, бұты тылтиып қалыпты. «Алты ай қыс үйірге түскенбісің, ұсқыныңды ұрайын», дей жаздады. Н.Дәут. ~ Ал мына қардың бетін осып, көсіле шұбалып жатқаны қасқырдікі. Қасқыр кейде бір сарыған жеріне қайта келіп сариды. Қаңтарда қатерлі болады. Топ-тобымен үйігіп жүреді. Үйіккенде бәрін жеңген арланы ғана үйірге түседі. Ж.Шәк. ~ Алтай, Сауыр, Тарбағатай, Барлық, Алатау, Еренқабырға, Ерепей секілді тауларды мекен ететін кер бұғылары сол таулардың табиғатына қарай үйірге түседі де, бесон күн ілгерілі-кейінді бұзаулайтын көрінеді. Ж.Баб. 2. Өктемдік көрсетіп, даулы мәселеге бас сұқты д.м. * Әз Жәнібек ханның тоқалынан туған Үсік сұлтан ағыны тас ағызған Қасым мен Жәдіктермен тайталасып, үйірге түссе де, қасиетті таққа отыра алмай кеткен. С.См.

Есбол аға ауылға оралып үйленді, үйлі-баранды болды. Ә.Ысқ. – Қызметке ілініп кісі қатарына қосылар. Үйлі-боранды болатын да күні жетер, сонда келіннің қандайыкездесерін қайдан білесің? Б.Тоғ.

* «Өзінен кейінгі жас текелерге орнын босатып, үйірден қуылған сорлы болдың- ау деп ойлады ол. Иә, бәрі де өз уақытында мықты. Бейшара бала- шағаға қадірі кеткен мен сияқты болдың- ау! ». К.Сег.

Бей-берекет топталды. Орта кезекте тепекті қағып, Қартқожа да келеді. Алдыңғылар адырдың басына үйме-жүйме болып тоқтап,аттан түсті. Ж.Айм. Балалар топырлап үйме-жүйме болды. Т.Әбд.

Көптің айтқанымен жүрді. ~ Ситекеңнің мырзалығына поштаның үйірден шықпаған өңшең бір қысыр келіншектері сеніңкіремей отырғаны. Қ.Ысқ.

~ Сый-сияпатымыз жаман болған жоқ. Ақшаны да төгіп жібердік. Арағына да, тамағына да қонақтарымыз үйректей жүзді. І.Жанс. ~ Иә, сонау Хорезмнің ойынан қуғыншыларды шаң қаптырып, көлге қарғып, үйректей жүзіп өтіп, үстіндегі суды бір сілкіп желіп кеткенсің. А.Өтег.

~ Түрікпен Артекеңе қасқыр әкеліп байлапсың ғой! — деді Есеней. — Қолға түскені жалғыз осы. — Арланы екен үйірімен үш тоғыз болсын, Артеке. Екі түлкіні қосақтай көтеріп аңшы Мүсіреп келді. Ғ.Мүс. ~ Құсы да иесіне қоразданар, Алпыс екі айлалы түлкі алғанда. «Үйірімен үш тоғыз» деп жымыңдап, Жасы үлкені жанына байланғанда. Сілке киіп тымақты, насыбайды Бір атасың көңілің жайланғанда. Абай. ~ Жоламан қамшының сабымен түлкінің тұмсығынан тық еткізіп, сұлата салды. Бауыры сарғыш, жоны сұрғылт арланы екен. "Үйірімен үш тоғыз" деп қойып, терісін сойып алды. С.См. ~ Оны-мұныға кедейміз десек те, сөз бен жиынжиналысқа баймыз ғой, уақытымыз артығымен жетіп жатыр, бізді өзі іздеп келген сөзді «үйірімен үш тоғыз» деп тыңдай берейік те, кәнеки… Ғ.Қаб. ~ Сегіздің қасына Балпан мен Айбас бар, алты жігіт ерді. Ағайынның бергені, Топы шаңырағының өзінен шыққаны, бәрін қосқанда, үйірімен үш тоғыз еді. Құлынын еріткен тоғыз байталды қазақ бір тоғызға есептейді. Оған ішіндегісін қосып, жиырма жеті басқа жеткізетін еді… З.Шүк.