ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Айғай-ұйғай болып, шу көтерді. * Тәннен жан артық еді, тәнді жанға бас ұрғызса керек еді. Жоқ, біз олай қылмадық, ұзақтай шулап, қарғадай барқылдап, ауылдағы боқтықтан ұзамадық. Абай. * Айдауылдар келіп әкеткенде, артында қалған жанашырлары мен жақындары «ұзақтай» шулап жылағанда: «Алауыз болса ағайын, Ынтымақ күтіп тұра ма? Жолын берсе бір Алла, Орыс тонын береді» — деп еңіреген елді жұбатады. А.Ахметжанұлы. * Жер ошақта, нән қара қазанда майы шыжылдап, қуырдақ қуырылып жатыр. Бала-шағалар ұзақтай шуылдап, шүпірлеп жүр. Т.Әл.

Түні бойы, таң атқанша. * Ол не көріп, не біліп өсті? Кең дала… көк дала… сары дала… сағым. Төрт түлік мал… соғым. Қысы-жазы киіз үй. Ұзақ түндей өзгерісі жоқ өмір. Сарыала етек сарпылтаңға көндігіп кеткен қазақ әйелі. Ғ.Мүс.

Таң атқаннан түн жамылғанша. ~ Еркектігін бір күні көрсетер деп Бике көп күтті, үйіне кірген сайын қанжарын жанына ұстады. Бірақ қанды көз ұзақтың сары күні басқа еркектермен жұмысқа алданып, жатар алдында ғана қор-қор тартып шығуға, қатынына кіретін болды. Ж.Айм. ~ Оның еңбегі де еш болған жоқ: ұзақтың сары күні құм жуған оның бақырашына, алтынның үгіндісі кейде ілікпеген, кейде аздап ілекті. С.Мұқ. ~ Ұзақтың сары күнінде аң баласын ұшырата алмай, әбден ынтызары құрыған мерген көп ойланып тұрган жоқ, мылтығын кезеніп, нысанаға алды да, киікті басып салды. М.Әбд. ~ Ұзақтың сары күнінде аң баласын ұшырата алмай, әбден ынтызары құрыған мерген көп ойланып тұрған жоқ, мылтығын кезеніп, нысанаға алды да, киікті басып салды. С.Ом.

Біраз жерге жеткізді, шығарып салды. * Қойшы, сол қырқылжыңмен қысқы сессияны ұзатып сап, көктемнің қыр арқасына қол іліктірдік. М.Қаб. ~ Биік үйлердің үнемшіл терезелері бірінен соң бірі жалпылдап өше бастаған. Жақып пен Петр шалдың қарасын едәуір ұзатып салды. Қ.Ысқ. ~ Азанғы шәйін апыл-ғұпыл ішкен Амантай жұмысқа асығыс аттанып кетті. Мәдемі алғашқы түннің балдай тәтті ләззатын бірге татқан жігітті көзбен ұзатып салып, қуана күлімсіреп тұр. Н.Сам.

Жайбарақат жүру; тиісінше мән бермеу, көңіл аудармау, еркіне жібері. ~ Дүмшелер домбыра тарту, ән салу, өлең айту сияқты халық-тың үйреншікті зауықтарына дейін күнә деп тыйғысы келген. Бірақ ұзын арқан, кең тұсауға қалыптанған қазақ шариғаттың тар тұсауына үйрене алмаған. А.Байт. ~ Ондайлармен Ырғызбай іші бірен-сарандап құда, жекжат боп алып та, «ұзын арқау, кең тұсау» жасайды. Кейде әдейі өздері түртіп, бір бәлеге ұрындырып, одан тағы өздері құтқарып алған боп та баурына тартады. М.Әу. ~ Қазақ балаларына ана тілі ғана қазақша оқытылады да, қалған пәндердің барлығы қытайдың мемлекеттік тілінде оқытылады. Оны заңдық тұрғыдан терістей алмайсың. Ұзын арқан, кең тұсау – Қазақстанда ғана бар. Н.Мұхамедханұлы. ~ Ұзын арқан, кең тұсаумен үш жыл жүріп, аудан ПМК- сы Жосалының Мәдениет үйін өліп- талып зорға бітірді. К.Хамз.

Шартарап, бүкіл ел, дүйім жұрт. ~ Ауыздан шыққан сөз де бір, аңқып соққан жел де бір. Ертең бұл құдалық жайлы алып қашты сөз ұзын елдің ұйырына, елдің қиырына кетеді. З.Шүк. ~ Ертең бұл оқиға ұзын елдің ұйырына, қысқа елдің қиырына тарайды. «Басында кім болыпты?» Ауызға алдымен Рахметәлі- Мелдебек түседі. Қаратауға сыймай ауып келген тентектер… З.Шүк. ~ Көзіңнің еті өскен екен әбден! Жетім мен жесірдің көз жасын шараға құйып ішіп, есіріктеніп кетіп ең, ұзын елдің үйіріне, қысқа елдің қиырына жаярмын сәуріктенгеніңді. С.См.

Әйел заты. ~ Мынадай түр-сипаты келіскен, кезінде ұзын етектінің көркемі сияқтанған әйелмен енді еркін әңгімелесудің лайығы барын сезді де: «Тексіз» деген сөзіңіздің төркініне түсіне алмадым, бәйбіше, — деді Ақтан. Б.Тоғ. ~ Қуанғанымнан шыңғыра жаздаймын. Сәлимадан басқа ұзын етектілердің өмір сүретінін сөйтіп дәлелдеймін. Тек Биғали аман болғай. Мейлі, Бөлек-Салақпен-ақ бетінен жарылқасын. Қат-қат дене, гүр-гүр дауыс… еркек қой, еркек. М.Қаб. * Әрине, үй болғасын ұзын етек біреудің қажеттігі шындық шығар. Ә.Асқ.

Алыс сапарға бара жатып. ~ Ұзын жолдың үстінде ары өткенде, бері өткенде Мақаңа жолығып, сәлем беруді ұмытпаймын. Ш.Мұр. ~ Тек сенің, бізден тымақ, бөркің басқа, Оған да жол табармыз әзір саспа. Үстінде ұзын жолдың бізді таптың Қолды бер, Ғиззатолла, айрылмасқа. С.Бег. ~ Қандай сор айдағанын кім білген? Өзінен кейінгі інісі екеуі жайлаудағы елге қыдырып бара жатқанда ұзын жолдың үстінде арманда мерт болып кетті ғой… К.Сег.

Өсек-сыбыс. ~ Дала соны тыңдайды, «ұзын құлақ». «Ұзын құлақ» әзірге ызың бірақ. Жұб.Молд. ~ Е, ұзын құлақтан естігенім, өзі бір әкесі де жоқ, жалаңаяқ көрінеді. Жеменей жігіт болса керек. О.Көш.

~ Әубәкір шаруақор кісі. Жүре тыңдап, жүре сөйлеседі. Келе сала пішеншілерін жөнелтті. Бүгін малын таңбалауға кірісті. Малы биыл Қоянды жәрмеңкесінен кейін тіпті көбейген. Ұзын санын ғана білер, түстеп білу мүмкін емес.Ғ.Мұст.