ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Ит тұмсығы батпайтын қалың жыныс, ну орман; меңіреу жатқан есіз дала. ~ Түлкі жортпас түлейден Түнде кетіп барады. Жапалақ ұшпас жапаннан Жалғыз кетіп барады. Ит татпаған ащы көл, Онан да татып барады. "Мұң.-Зар." ~ Жетінші тауға жанасып, Қарсақ жортпас қалыңнан Қарғып өтіп барады. Түлкі жортпас түлейден Түнде кетіп барады. Жапалақ ұшпас жапаннан Жалғыз кетіп барады. "Мұңлық — Зарлық". ~ Қарсақ жортпас қалыңнан Қарғып өтіп барады. Түлкі жортпас түлейден Төтелеп өтіп барады. Құлақтың [түбі] терледі, Терлеген сайын өрледі. "Мұңлық — Зарлық".

Қараңғыда алға басып, көрінбей кетті. * Артынан қарап тұрған баласының бұл ұзай бере көз жасына ерік бергенін білді. Өзі де алай- түлей болған толғанысын тежей алмай бірте- бірте түн қараңғысына сіңіп бара жатты… О.Көшб. * Бәрі жиналып, мәшинені гүр еткізді де, түн қараңғысына сіңіп кете барды. Ә.Асқ.

Тіміскілене қараған көз. ~ Бақтыгерей менің ойланып қалғанымды көрді де, түлкі көздерін сығырайтып, баяу ыңыранып, сөзін жалғастыра берді. Б.Тоғ.

Табиғаттың заңына бөгет жоқ, болатын іс болмай қоймайды д.м. * Осындай ойлармен қыс бойы Қартқожаның басы қатады. Үйіне барғысы келмейді. Барса қақпанға түсетіндей. Біржола қол-аяғы кесілгендей көреді. Түн қасарғанмен, күн еркіне қояр ма? Ж.Айм.

Шошына қарады. ~ Шалтабайды көргенде Омарбек түлкі көрген кірпідей тыжырынып, тікенегін сыртына шығарып, кежігіп, күжірейе қалушы еді. Енді тек осы екеуі тіл тауы қалмаса екен. Б.Қыд.

Түнгі жорық, жол жүру. ~ Сол бетпен ымырт жабылып бара жатқанда қалың таудың күнгейінде отырған үш-төрт ауылға келіп, соның біріне түстік. Ақсақалдар күні бойы үй иесімен әңгімелесіп отырды. Біз шай ішіп алған соң, түн қатардың алдында ұйықтап алмақ болып жатып қалдық. М.Әу. ~ Дүние емес барқытың, Пүлішің де. Еңбек етсе қазақтар — Күні үшін бе?! Телефонды ап әжеміз Берлиндегі Сөйлеседі ұлымен түн ішінде. Бозбалалар, Боздақтар бұл қатарда Батырларша баяғы түн қатар ма?! Маңмаңгердің тарамай құйрық-жалын. Машинасын жуады күн батарда. Қ.М.- Әлі. ~ Салтанат, сауық ханда жоқ, Уақыт-ты ол кез тым қатал! Санатта, сірә, санда жоқ санаса күндер түн қатар. Шығыстан шалқып шықпай күн Шырайы келмей күн батар! Е.Әбдіх. ~ Жыр жазып бұрын түн қатар едім, Оны да бүгін сиреттім. Тіршілік деген, жыр емес екен, Түсіне кірер жыраудың. Ұ.Ес.

Тіс қаққан қу, айлакер. * Мінез-әрекеті, айла-тәсілі де қилы-қилы олардың. Түлкі құйрық жылмаң. Сығалап атар сыған. Жорға жүрісті жортақы… бірде майпаң, бірде сипаң… Ай, толып жатырау, күл шыққырлар! Ж.Алтайб. * Жұмысы жоқ куәгер, борышы жоқ кепілгер, ат үстінен билік айтқан бай-бағлан кеп. Абыройды аластап, арына сүйенбей барына сүйенген қасқырауыз, түлкі құйрық «жақсылар» жүреді. Ж.Ахм. * — Қырыққа келгенше қыртып жүргенің рас, бірақ, бұл әңгіменің ұшығын ұстай алмадық қой, — деді. Арша істікті төс қалтасынан асықпай алып тісін шұқыды. — Әншейін, балалық шағым есіме түсіп, — деп мәймөңкілеп, түлкі құйрыққа басты Оспан. О.Бөк.

Сан қилы айлаға басты. * — Қырыққа келгенше қыртып жүргенің рас, бірақ, бұл әңгіменің ұшығын ұстай алмадық қой, — деді. Арша істікті төс қалтасынан асықпай алып тісін шұқыды. — Әншейін, балалық шағым есіме түсіп, — деп мәймөңкілеп, түлкі құйрыққа басты Оспан. О.Бөк.~ Бір кісінің сауалына тура жауап бермей, сөз арасына сөз салып түлкі құйрықтандырып бұлтарып кете береді. Сұраққа жауап бергеннен гөрі басқа кісіден өзі сұрағанды тәуір көретін–ді. Ә.Нұрп.

1. Табаны жалпақ, үлкен. ~ Арғы бетке шыға бере, өзінің мана, таңертең жүріп өткен ізі үстіне баттиған үлкен, үлкен болғанда, әрқайсысы қарсақ ізіндей жуан төрт бақайлы, үшбұрыш түйе табанды — тарбия жазылған алақан аумағындай зор, доп-домалак жолбарыс ізі түскенін көрді. М.Мағ. ~ Бұқпан отағасының ұзын тұрқы: бойы бір жарым кез және бір сүйем, кебеже қарынды, ешкі сақалды, торсық бетті, түйе табанды, аяқ- мойыны қысқа (тіпті мойын да жоқ!), салпиған бұғақты, есек құлақты, ырбиған семіз саусақты, түкті білекті адам. Сөйлемейді, мөңірейді, мөңіремейді екен, бақырады — дауысы сондай. М.Дәул. 2, Қазақ оюларының бір түрі, түйенің басқан ізіндегі қос табаны сияқты дөңгеленіп келетін, S әріпі тәрізді күрделі өрнек. Төзімділік пен сабырлықтың, мықтылық пен тұрақтылықтың белгісі. Сонымен бірге, алыс жолға шығатын адамның киіміне осы өрнекті салатын дәстүр де болған.

Көрген-білгені шамалы, өресі тар адамға қатысты айтылады. ~ Бәйбіше: — ендеше, өзгең өкпелеме! Жолдарың табыла берер… Әзимә тәуір еді, жолы да үлкен еді: беташарды ажар алсын. (Ажар — әлгі сары қатын) Сары қатын: — Е, дұрыс! — Түйенің танығаны — жапырақ, дегендей. — Соның-ақ мүйізі шықсын, — деп күңкілдескендері де болды. Сары қатын: — Ал, жүріңдер! Келінді көрейік! Ж.Айм. ~ Лесхоз бастықты Қарашелек те жақсы білетін. Түйенің танығаны жапырақ деп әншейін ақсақ егерьге жармасқаны болмаса, әкесін соттатқан да сол. Қ.Ысқ. ~ Барар жерім, бас сұғар үңгірім жоқ. Түйенің танығаны — жапырақ, амалсыздан Дөйшенқұл байкеге тарттым. Т.Сәу.