ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Сылаң қағып, сұлуланды; нәзік қимылдады. ~ Менің сенен сұрағым келеді: қарғамысың, көгершінбісің? Күлшені білесің, қаның қандай ыстық болса, онікі де сондай ыстық. Ол саған жауап та бермей, мойынын да бұрмай кетті ғой; онысы бекер; оны мен білемін, саған сүюге оңай болсын дегені. Бірақ сен тал шыбықтай майысуың керек, әйтпесе сені жел сындырады, сен шаңға, батпаққа батасың. Жыланнан ақыл күткенше желге қайысқан артық. Ж.Айм. ~ Менің еркем кем бе екен! — Жеңгесі бұны айтқанда көктемгі тал шыбықтай майысады. Ж.Нәж. ~ Аралбайдың қоқан- лоқысына Күлжекей қалай көне қалды? Жігіт басымен Қасболаттың өзі жау алдында неге тізе бүкті? Осы бір өткен істің өкінішін ойлағанда Қасболат тал шыбықтай майыса беріп еді. С.Ом. ~ Мына сөз ашық аспанда күн күркірегендей аса жайсыз әсер етті. Есік қапталында тал шыбықтай майысқан Жансаяның жүзін жас жуып кетті. Д.Дос. ~ Қолын бойжеткен алдынан тартып алып, шалқасынан жатқан күйінше оң бүйіріне аунап, тұруға қам жасады. Әсем бұратыла иіліп, жігітті қаусыра құшақтап, түрегеліп, кеудесін тіктеді. Белі жел өтіндегі тал шыбықтай майысады. Д.Дос.

Тағдырдың маңдайына жазғаны д.м. * Қазақтың талайына жазылған санның бірі -16. Оны бұрын да жазғанбыз. Бұл — бір кілтсөз екен. 1916 жылғы қазақтың көтерілісінен соң, бір жыл ішінде Ресей империясына топалаң келіп, патша тақтан құлады, құлады да қызылдар оның орнын басты. С.Дат. * Екі байға тиесің деді ме әлгі сыған? Ғажап қой, Қап, мен де бал аштыруым керек еді. Мен де білейін, талайыма жазылғанын. Ш.Құм.

Ойы жүзеге аспады. ~ … күзеген көк байталмен қалықтап келе жаткан Күнікейдің зығыры қайнайды. Тақымды бір қысып, қамшыны бір басып, шаба жөнелгісі келеді де —талабы тас болады. Ж.Айм.

Көзін құртты; құтылды, бас тартты. * Анау боқ мұрын Шоқандардың астындағы ақ селеуді Күнікейдіңастына берер ме еді; Шекер кедейлікті, қорлықты, қойшыны бір күн, бір сағат ішінде талақ қылмас да еді!.. Ж.Айм. * Әуелде балсырадан басқаны талақ қылып еді, енді «эреванды» менсінбей «экстрамен» ғана сұхбаттасып отыр. Қ. Ысқ. Еркектің мұсылман заңымен әйелін тастауы, зайыбымен ажырасуы. ~ Бір сабақ жібің керек емес. Батырқараңды. Қайда барсаң ерік өзіңде. Төркініңе барамысың, әшнажайыңа барамысың, енді боссың, талақ! Талақ еттім, зән талақ! С.Жүн. * Ислам некелі ерлі-зайыптыларды бір шаңырақ астында тату өмір сүруге бұйырады. Дегенмен олардың отбасылық өмірі жараспай, ажырасуды қаласа, ері әйелін талақ етеді. Ә.Дерб. Тастап кетті; дүниеден, өмірден безді; баз кешті.~ Кейін Татьянаның сөзінде және де мұсылмандықұғымнан "талақ етіп бұл ғаламды" дейтін бір түсінікті келтіреді. Немесе бурынырақ кезде бір айтатынымыздай, орыстың дворян қызына қаспақ қырғызады. Қаймақ еді көңілімде, Бізге қаспақ болды жем, — дегізеді. М.Әу. * Ол түн жамылып жат елге бағыт алғандардың көшіне ілесу. Жаның қиналып, жүрегің жараланса да туған жеріңді талақ ету. О.Көш. * Теріс айналып, шөкті де қалды шал байғұс, Талақ етті де бүгіні менен өткенін… М.Мақ. * Қазірден бастап өзге тірлікті талақ етіп, бүтіндей басқа бағытта өмір сүретіндей сезіндім. Т.Әбд.

Алдына қойған мақсаты зор. ~ Иә, иә… Өмір иін түсірмеген қайран жастық. Жолың даңғыл. Алдыңда бөгет болар бұдыр жоқ сияқты-ау саған. Талабың тау жығардай боп еркін сермеп, жүретін албырт кезің. Т.Ахт.

Әйелін тастады, ажырасты. ~ Шаруамды шайқар жайым жоқ. — Талақ тастаса қайтесің? — Ха-ха! Артына қарасын! — Қарамаса шы? — Мейлі, өз обалы өзіне. Оған күйсе, маған пісті. Ж.Нәж.

Алдына қойған мақсаты зор, ынта-жігері мол. ~ Ұлының аты Киікбай, Талабы таудай бикті-ай. Киікбай атқа мінгенде, Көп Қыпшаққа күн туар, Қызылбасқа түн туар. "ҚҚҚ". ~ Бірақ өздерінде от көп. Тіпті жасымайды. Аштық, жалаңаштық, жоқшылық ойына келмейді. Әр талапты адам осылар сияқты, болуы керек. Мына Боранқұлдар тәрізді болса… шіркін жарлының жасады, талабы таудай, бірақ, бағы жоқ… бағы жоқ…» І.Жанс. ~ Қайнаған өмірдің ортасынан келіп отыр. Әрине, мәдени ортадан жырақ, үнемі қарбалас жұмыспен жүрген адамның қарайып қалатыны рас. Әйткенмен талабы таудай көрінеді, ғылым жолын қусам дейді. Т.Сәу. ~ Сол айтқандай-ақ, әлгідей патшаларды көруге біріншіден алла тағала себепші болды деп ойлаймын. Екіншіден: кішкентайынан талабы таудай, әлгі айтқан өзімшілдігі бір басына жетерлік жазушы баламның арқасы. Д.Дос.

1. Қыр соңынан қалмады; жабысып алып, айрылмады. * Бұ жолы Шекер өзі барып, құда, күйеу келетінін айтып, Қара бәйбішеге талақша жабысқан соң мейірімі түсіп еді. Ж.Айм. ~ Сатып алушылардың алдын орап, сайтандай сап етіп, талақтай жабыса кететіні болмаса, Жолбасардың жан баласына тигізген зиянын көрмеппін. Д.Қуат. ~ Қалай деріңіз бар ма, біздің ұл бір қызбен танысып жүріп, түбі өзіне серік болмасын сезген соң, бойын аулақ салған ғой. Бірақ қыз талақтай жабысып айрылмайды. Ақыры ырыққа көнбесін біліп, өш алуға бекінеді. Қ.Жұм. * Осы есім бұған талақтай жабысты. Ш.Қүм. ~ «Бәйгеден кейін Ноғайқұлдың өзі кеп талақтай жабысып еді. Ет қызумен бұлдаған екен ғой». Т.Әл.* Кімді кім қорғап, кімді кім алқалап жүре берер. Тек алдап кеткені ғана қинайды-ау. "Тоспа, келмеймін" десе, талақша жабыспас еді ғой. С.Смат. 2. Денесін денесіне тақап, барынша жақын ұстауға тырысты. * Көшеге шықса қолтығына талақша жабысып алатын, аппақ, томашадай, әдемі келіншегін аманаттап отыр. Д. Досж.

Абзал ой-ниетін, игі талпынысын қорлады. ~ Ырғызбайдың осындай көпшілігі бас қосқан кеңесінде Зере сөйледі: – Байлауын байладың. Енді, түге, жат жиынның алдында жас балаларымның жақсы талабын жер қылмаңдар. Өліге еткен қызметтен бастарың кішіреймес. Араз-құразды ұмытыңдар адам болсаң! Тірісінде алғыс алмасаң, енді тым құрыса, өлі аруағынан қарғыс алма. Балаларым мен келіндерім, сендер де төбеңмен жүр! Отымен кіріп, күлімен шық қонағының! М.Әу.

Жүзі қарайып, түтігіп кетті. ~ Ақмаңдайдың аты аталғанда күлің етіп қуанып кеткен батырдың дөңгелек жүзі гәпке қаныққасын қабынған талақтай қағынып шыға келді. Ә.Кек. ~ Қара моншақтай көздері ашу қысқанда шатынап ұясынан шығып кете жаздайды. Беті көгеріп талақтай қағынып кетеді. Тілі удай ащы. Сонысымен ауыл-үйге сыйымсыз. Ү.Жәл. ~ Толы халықтың ортасында бәрі у-шу болып, жылап-сықтап басылған. Әкесінің жүзі талақтай қағынып, қарайып кетіпті. Ү.Жәл. ~ Оған болмайтын болыс та көкжалдың өзі еді. Өмірі көрмеген мына қорлыққа талақтай түтігіп, қап-қара кек болды да: — Тарт! Мына бұзықты маған көрсетпе! -деп Марданды теуіп қалды. І.Жан.