ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Айтар ойын мәймөңкелемей, бетке айтты. ~ Сөздің адалы керек,– деді ол,– мен қанды қанмен жуам. Жесіріне жесірін алам. Мен сөздің турасын айтайын. Бітер жерімді айтайын. С.Мұқ. ~ — Сөздің турасын айтсам, — деді Байжанға, партия мен үкімет жүктеген зор міндеттерді тастап саған майданға кетуге болмайды. Оның аты — қиындықтан қашу болды, орысша аты — дезертирлік. С.Мұқ. ~ Қазақ әдебиетінің кафедрасында бұл мәселе талқыға түсті. Студенттер атынан ол мәжіліске Зейнолла Қабдолов екеуміз қатыстық. — Біз Алматыға білім іздеп келдік. Ал мына оқытушының лекциясы бізді қанағаттандыра алмайды, — деп сөздің турасын айттық. Кафедра меңгерушісі Бейсенбай Кенжебаев бізді қостады. С.Шайм.

Айтқанын істете алмады. ~ … әкем де әжемнің уытқыттауымен шешеме бұрынғыдай міне түспей, кейде, көзін ғана алайтатын; ал кейде: «Сендер-ақ сиыспайтын болдыңдар-ау, осы! Бірің өл де бірің қал!» деп шығып кететін; сөзі өтпейтінін аңғарған әжем, бұрынғыдай бейпіл тіліне ерік бермей: «Құрық алып кеттің-ау, қу тоқал!» деп кіжінетін де қоятын. С.Мұқ. ~ Бұның көзі сонда барып ашылды, ашуланды, тулады, "жәмиғы қазақ бір туған" қайда деп көрді, азаматтық ар қайда деп көрді, еш сөзі өтпеді… Ә.Тар. ~ Ғашықтар жүр зар илеп, Дегеніне жете алмай, Көсемдер жүр уайым жеп, Соңына халқын ерте алмай, Шешендер жүр қамығып, Айтқан сөзі өте алмай. Сегіз Сері.

Көкейіндегі ойын көлгірсімей, тіке айта бастады. ~ — Солай де. — Быдықты бір айналып шыққан бастапқы бөлтірік қарсыласының қауіп төндіре алмайтынына, бесеумен белдесуге жарамайтынына көзі жеткендей болды. Әрі босбелбеу, ынжықтау екендігі аңғарылды. Ол енді сөздің турасына көшті. — Біз әркім-нің өз жолымен, өз жөнімен жүріп, шамасы келетін іспен айна-лысқанын құп көреміз. Міне, сондықтан шаруамызға араласпай тайып тұр!. О.Байб. ~ Қазақ тілінің жолында тұрған кедергінің бәрі жәй ғана қолдан жасалған кедергілер. Сөздің турасына көшсек, билік қазақ тіліне толыққанды бет бұрғанда, қазақ тілінің «жыры» азаяды. Парламент қазақ тілінде сөйлеп, қазақ тілінде заң шығарса, Үкімет отырыстарын қазақ тілінде өткізіп, қаулы-қарарларын қазақ тілінде жасаса, онда жағдай басқаша болар еді. Д.Қуат.

Біреудің айтқан сөзі намысын қорлады, жанына батты, көздегеніне дәл тиді. ~ "Ыбырай асып кетті! Әлінбілмей, асқақтап кетті! Қазақтың игі жақсысына тілі тиіп, сөзі өтіп кетті. Оразбай сол үшін, көп үшін намыс қылды. Бұның бәрі тегін емес!" – десетін. М.Әу. ~ Ал, Айжантай, біз кеттік. Мынау тәтеңнің сөзі өтіп, шыдатар емес. М.Сүн. Айтқанын істетті, ықпалын жүргізді. ~ … әлем мойындаған, жаһанға атағы жеткен, жер жаһанға сөзі өтіп,айтқанын істетіп отырған бүгінгі заманның лидері; тумысынан кие дарыған қайраткер; табанды күрескер… Ғ.Қаб. ~ Ал халықты «ноқталау» үшін аймақтардағы елге сөзі өтетін, бедел-салмағы бар әр ұлттың «ақсақал» адамдарына дәрежемен билік беру саясатын ойлап тапты. Ж.Ах. ~ Осында батыс солтүстік Қытай ұлттық істер комитетінде Жәкенің Мұқашы істейді. Лауазымы биік, айтқан сөзі өтіп тұр дейді ғой. Ж.Сәм.

Сөйлеген сөзінің қисынын келтіріп айтатын сөзуар адам туралы. ~ Әмен сөздің түбін түсіріп, тепсініп сөйледі. Қолындағы билікті қалай пайдалану керегін білетін адамның сөзін естіп, Иса бұдан әрі оның іскерлігін мойындап, үндемеді. А.Жақс. ~ Оның киген қызыл қаңылтыр таққан солдаттың шошақ бөркін ана сирақты Күзеубайдың Оразғалиы да киіп келген. Жүр ғой, не айтып, не қойғанын білмейді десе сол кезде кедей-батырақтан советті арқаланып атқа мінгендерді қорлайтын сөздің түбін түсіре айтысып жатты. С.Бег. ~ Ол өзінен ығып қана үндемейтін әйелінің басқа жерлерде сөздің түбін түсіретінін, қилы-қилы құбылтып, қиялын шынға бергісіздей жеткізіп жүргенінен бейхабар. Б.Тлен.

Сөзінің қиюы кетіп, мәні жоғалды. * Түрік құлақ отағасы тек тиыштықты айтты. Әшірбек суыққа тіпті осал екен. Беті талақша көгеріп, қиюы қашқан аузынан сөзі пышырай шығады. Ғ.Мұст. * Шай құйып отырған бәйбіше аузын кемсеңдетіп, орамалмен көзін сүртті. Тістері әлі қаладай болса да, сөздер пышырап шықты. Ғ.Мұст. * Жаңағылардың жымсыма жылым тірлігі бұларға жұғып кетті ме, екеуінің сөзі сетінеп, пышырай бастады, араны өңез салқындық кеулегендей. М.Қаб.

Турасын айтсақ д.м. * Сөздің шыны, әйтеуір амалдап болса да ағайынға бір еркелік етіп, соны қолға түсірсек, Мұрыншақ көңілінің жыртығы болса жамала жатар деген аптықпен ес таппай, аяқты ағат басып қалдым. Ж.Ахм. ~ Сөздің шыны керек, қашанда КПСС жиынына ұқсап кететін «Нұр Отанның» бұл бас қосуы қызықтырды. БАҚ. ~ Болған шығар. Сөздің шыны керек, көбісі достықтың туын ұстаған достар емес, саусаққа қысқан стақан достар болды-ау, шамасы. … деп күйінбес еді … Х.Есенқ. ~ Сөздің шыны керек, қазақ тілін үйренгісі келіп жүргендер өте аз. Өзге ұлт өкілдері «өз ана тілін білмейтін қазақтар бар ғой» дегенді айтып, жайбарақат күн кешуде. А.Ерк.

Тілі өткір, ауыр, айтқан сөздері жүреккке тиеді. ~ Өй, жалмауыз, әкеңді бір, шешеңді екі жұттың. Енді келіп бізді құрттың! — деп долданып шыға келеді. Тілі ащы-ақ. Сөзі сүйектен өтіп, айқайы төбе шашты тік тұрғызады. Ү.Жәл. ~ Уай, жұртым– ау! Көрнеу көзге зарлатып қоясыңдар ма осылай. Қорлықты Сүйменқұлдан көрдім ғой! Қолы етіме, сөзі сүйегімнен өтті ғой! Халқым– ау, қайдасың? С.См. ~ Тауман сөзі сүйегінен өтсе де қолбасы шыдап бақты. Шыдамасқа лаж жоқ. С.Дос.

Біреудің айтқаны шымбайына батты, жанына тиді. ~ Қыз сөзі батқан сайын жаным кірер, Қарамай қатты сөйле өлгеніме. Көзімнің Көкшетаудан қыры түсті, Қаптағай Аталықта жүргенімде. Біржан сал. * — Сол сөз сізден гөрі маған батты. Оқысаң да өз еліңді білмейсің, басқаны қалай білесің? — деген сияқты. Ғ.Мұст. ~ Шүу дегенде бұл сөзі жанға батты, Бұрын ондай көргем жоқ жаманатты. Қайырусыз, қағусыз өскен басым, Бұлқындым шу асаудай мойны қатты. Шәк. ~ Ақын Сара ардақты көзі дейін, Ұлбике, Ырыстының сөзі дейін. Мен артық айтпаған ем сұлу сөзді, Шымбайыма шын батты сұлу сөзі. Ш.Айт.

Әңгімесінің мәні кетті. ~ Қалтасында бір тиыны жоқ әдетіне дейін аңғал-саңғал жатақханалық жігіт. Күн асқан сайын сөзі сұйылып барады. Үйленемін, бас құраймын дейді, сөз байласып жүрген шөпжелкесі жоқ. М.Қаб.