Көкшіл түсті бояға малып алғандай. * Бағдан баяғы өз «орнына» келді де шалқалай жатты. Аспан нілге салғандай тұп-тұнық, мөп-мөлдір. С.Шайм. ~ Аспан нілге салғандай көкпеңбек. Әбден жуып-шайып аршығандай кіршіксіз таза, тұп-тұнық көк аспан бүгін қызығарлықтай жап-жаңа. Б.Ыбыр. ~ Бұлыңғыртып жұмбақ көкжиек көрінеді. Нілге салған жаулықтай көгеріп аспан көрінеді. Осы ыстық дүниенің бәрі аядай терезеге сыйып тұр. С.Шайм.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
НІЛГЕ МАЛЫНДЫ
Көкпеңбек түске енді. ~ Көгілдір нілге малынған аспанның өзі бір сиқырлы күймен жанарыңды арбайтын сияқты.С.Ғабб.
НІЛ ҚАЛДЫРМАДЫ
Із тастамады. ~ Қарияның келбетіндегі барша жастық бояуынан ніл қалдырмай жалғыз күй кергілеп еміп, тақа суалдырып кеткен жоқ па екен?! Ғ.Біл.
НИЕТІНЕН ТЕЗ (ЛЕЗДЕ) АЙНЫДЫ
Бастапқы ойынан, жоспарынан бірден бас тартты. ~ Шіркінді ұрымтал жерден екі- ақ қарғып барып, шыңғыртып басып қалар ма еді деген ойға келген, бірақ ол ниетінен тез айныды. К.Сег. ~ Күндердің күні Виктор Викторовичке телефон соғуға бел байлады. Ниетінен тез айныды. «Келінің кетіп қалды»,— деп сүйінші сұрай ма? М.Қаб. ~ Бірақ бұл ниетінен лезде айнып салды: есіл сөз мірге өтпей жатқанда, бүгінгі жас былайғы ымды қайдан ұқсын деп ойлады. Ә.Асқ.
НИЕТІНЕН ТАПТЫ
Не көрсе де, ол өзінің теріс пиғылының, арам ойының нәтижесі д.м. ~ — Ұлым! — деді ол, — әкеңнің кегін алар орын бұл жер емес, төрімді қанға былғама. Әкең өзі іздеп барып қан майданда қаза тапты. Ниетінен тапты. Кегін майданда ал! А.Өтег. ~ Ниетіңнен таптың. Өз-өзіңнен қуырылып, тарылушы ең. Бар ашуыңды менен алатынсың. Жынысым бір ғой, бірде болмаса, бірде еңсесін көтерсін дедің бе, аяушылық жасадың ба? Жоқ. К.Қаз. ~ Бірақ бәрі мәмлеге келе алмады бірден. Бірі:— «Шайтанның азғыруына еріп азғындаса, өз ниетінен тапқаны» десе,екіншісі қарсы дау айтты: — «Ниетті де Құдай береді. Демек, Жаратқанның бұйрығы солай, біз ештеңе істей алмаймыз!» Т.Сәу.
НИЕТІНЕН ҚАЙТТЫ
Басқа шешімге келді. ~ Қараңғы халықтың әлі күнге көбі надан. Оларды осындай жолға желіктіріп бұрып салады. Сонда «революцияны көксеген патшалыққа қарсылықты ойлаған көп те, топ та өз ниетінен қайтады. М.Әу. * … әлі де базар ішінде бой көрсетіп жүре тұрғысы келген ниетінен қайтып, Ботпай шайхана жаққа бұрылды. О.Сәрс. * Бұл ықылас оның өмірінде естіген барлық сөздерді ұмыттырып жіберді, ол өзінің өлген уақытын таппақ ниетінен қайтты, өйткені анасының сөздерін естіп жатып, өзін таңертең ғана қайтыс болғандай сезінген еді. А.Әділ. ~ Бір ойы ноғай тілмашты шақырып алып, сөйлескісі келіп, ол ниетінен тез қайтты. З.Шаш. ~ шай құйып беріп отырған ибалы келіншек Зипәгүл Боранқұлдың Тарбағатай аса көшіп кету ниетінен қайтып қалғанын естігенде қарақат көздің жалынышты түкпірлерімен қарап күлімсіреді. Ғ.Біл.
НИЕТІНЕ ҚАРАЙ
Пиғылына, пейіліне сай. ~ — Баққұмарлық па, әлде ниетіне қарай табиғаттың өзінің берген жазасы ма, кім білсін. Өзінен өзгеге тым қатал адам боп шықты ғой. І.Ес. ~ Ағаларының осы ниетіне қарай Жоламанның да жолы болғыш. С.Смат. ~ Адал ниетіне қарай Тәукені жақын тұтып, жанаса жағалап жүр. С.Смат.
НИЕТІ ТҮЗУ
Дос көңіл, пейілі кең. * Бұқарды өзінің дәл бүгінгі ханшыл, жуаншыл, бишіл ойымен әбден туысы жақын, ниеті түзу ақын етіп, көтеріп сөйлеп кетті. М.Әу. * – О, Жәке, жақсы келдiң. Ниетiң түзу екен, шағын тойдың үстiнен түстiң! – деп менi ас үйге алып шыға: – Тоңазытқыштың түбi қағылды, ет жоқ, – дедi құр қол келмейтiнiмдi тап баса. Ш.Құм.
НИЕТІ ТАРЫЛДЫ
Ізгіліктен, адами оң қасиеттерден айрыла бастады. ~ Бүйірден келіп қосылған бөтен семьяға Бүбісараның қитығуы қыс түсіп, ел ниеті тарыла бастаған кезден бері өршіп кетті. Ә.Тар. ~ — Үйсе көп, үлессе азғантай дүние ғой. Үй басына шаққанда, төрт тоғызы бес қарадан келмейді. Таңсыққожа Әліқұл тұқымы жиырма шаңырақтан асқанын еске алып отыр. — Тек пенденің ниеті тарылмасын, — дегенді қосып қойды. З.Шүк.
НИЕТІ ТАР
Ашкөз, сараң, қызғаншақ. ~ – Итбайдың ниеті тар, Гавриил Гавриилович. Дүниенің бар малын қолына берсе де ол азсынады. Олжаның бәрін оның өзі алғысы келер. Оған көнбеңіз. С.Мұқ. ~ Қауымдастық қызметін қуаттаушылар да, көре алмаушылар да, бұл қалай болар екен деп әліптің артын бағушылар да болды. Әсіресе, өзіміздің кейбір ниеті тар, зымиян ағайындардан көрген қысым аз болмады. БАҚ.
