ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

НОҚТА КӨРМЕГЕН Қолға үйренбеген, асау. ~ Қазақ елінің түкпір-түкпірінен жиналған шабандоздар кілең асауларды үйретті. Ноқта көрмей, бұлқынған асаулардың мойнына бұғалық салудан басталатын бұл додада ержүректер мен шеберлер ғана жарыстың көшін жалғастырды. Б. См.

Тәуелді болды, еркінен айырылды. ~ Құрық емес, қоршау емес, мен сенің Ноқта киген сықпытыңнан қорқып ем. С.Елу. ~ Көрші мемлекеттер арасына шекара жүргізіліп, ел екіге айрылғаннан бері асау бастарына ноқта киіп, ендігі күндері тек Еженханға қарап қалған қазақтар, амал жоқ, алдағы тіршіліктің қамын ойластыра бастаған! Қ.Жұм. ~ Болысса иiлместi Тәңiр иер, Таланса тар ноқтаны тағы киер. Көсеудiң екi басы бiрдей ыстық, Қай ұшын ұстаса да қолы күйер. Н.Айт. ~ Ол уақтарда Серiк есiрткiбедекшiлiкпен айналысып, пайдаға белшеден мелдектеудi көздегенiмен, нашақорлықтың ноқтасын киемiн деп ойлады ма?.. Ә.Ыб. ~ Сонда сол қармақтан бұлар құтыла ма, жоқ әлде тұтылып, қайтадан тұтқын ноқтасын кие ме? С.Дос.

Басшы, ел ағасы. ~ Ат басына ауыздықсыз кигізілетін тұрман — ноқта. Оған «шылбыр» бау ғана (ноқта болмаса, жүгенге де) тағылады да, тоқтағанда атты сонымен байлайды. Қазақта «ноқта ағасы» — үлкен, басшы мағынасында қолданылады. Олай дейтіні, көне заманда әке балаларына енші бергенде көш алдына жүретін ноқталы түйені үлкен ұл жетектеген. Содан «ноқта ағасы» атанған. С.Мұқ. ~ Осы жолғы еркек тоқты – құрбандық мен болайын. Оның үстіне Арғынның ноқта ағасы деген атым бар, – деп ырыққа көнбей тұр. Қ.Жұм.

2. Жүз ішіндегі жолы үлкен ру. ~ Арғынның кіші рулары өзара бас қосқанда «Ноқта ағасы» деп жолды Тарақтыға береді… Ұлы жүздің «Ноқта ағасы» — Жалайыр. С.Мұқ~ Сондай-ақ Орта жүз қазақтары тарақтыны ноқта ағамыз, десе, Ұлы жүз қазақтары жалайырды «ноқта ағасы» деп дұрыс таныған. Т. Қалил. ~ Онда да тұнып тұрған ескі тарихтың таңбалары тасқа қашалып қалғандай. Ұлы жүздің ноқта ағасы жалайырдың Ескелді, Балпық, Қабан жырау атты үш әулиесі бар емес пе? Ұ.Досп.

Қабақ түйді, ұнатпай қарады. * Бұл кісінің сөзіне қарағанда, редактор оған ылғи да ең өзекті, проблемалы мақаланы қорытуды тапсырады. Оған қоса: «Сенімнен қалыпсың, қарағым, артыңды қысып, жайыңа отыр» дегенді ымдап ноқ жасады. М.Қаб. * Мұны саған неге тәптіштеп отырмын, балам? Сүкеңнің сыры маған мәлім. Баяғы мілиса кезіндей екі сөздің біріне келмей ноқ деуі ықтимал. М.Қаб.

Жез құман. * Қазандық жанында тұрған шілтерді жез шылапшынға шошақ, ноғай құманмен қолына су құйып, жуды да, екі баласын жетектеп үлкен жаққа өтті. Ж.Нәж. ~ Көп кешікпей жез шылашпын, қаз мойын ноғай құман ұстап сары келіншек кеп кірді. М.Сүн.

Жөн-жобасын ұқсатты. ~ Қос алақандай ғана шәйі орамалдың шет-шетіне өрнек жүгіртіп, дәл ортасына жүрекшенің нобайын келтіріп ке- стелеп өз есімін жазған-ды. Ө.Кәр. * Өзім нобайын келтіріп, қолдан жасап алған қалақ «домбырамды» тыңқылдатып, үй ішіне маза бермейтінмін. Ү.Жәл. ~ Шөже тасқа бедерлеп жатқан суретгі бір нобайға келтіріп, ауылға кештетіп қайтты. К.Жүн. ~ Мана таңнан тұрып кірпіш құятын үш-төрт қалыптың нобайын келтіріп қойған. Ө.Кәр.

Жөні дұрыс, іске жарамды. * — Труба түбіндегі жапырық тас үй — мехцех. Бұл әншейн келешегіне қарай қойылған ат, әйтпесе нобайы түзу бір механизм жоқ. Ғ.Мұст. ~ Өйткені мыналардың бəрі күні бұрын келісіп алғандай-ақ Арманның əкесін жер- көкке сыйғызбай мақтап, ал шешесін өлердей даттап сөйлейді. Бірде-бірі шешесі хақында нобайы түзу сөз айтар емес. Н.Кел.

Түр-тұрпаты біршама айқындала бастады. ~ Алда қарауытқан қора көрінді. Жобасы үйге ұқсай ма деп көзін сүртіп қарай берген. Жақындай келе нобайы білініп, төрт құлағы көрінді. К.Жүн. ~ Үміті оянғалы бір жыл- дан асты. Әр нәрсенің нобайы байқалады. Ө.Кәр.

Бастапқы әдемі реңін сақтап қалды. ~ Жиделердің гүл жарған кезі. Тырнақтай ғана майда, сарғыш гүлдер әлі нілін жоғалтпай, көк жасылданып тұрған ұзынша жапырақтарды көлегейлеп, алыстан сап-сары боп көздің жауын алады. Ж.Шағ.

НІЛДЕЙ БҰЗЫЛДЫ (БҰЗДЫ) Көңілі оқыс өзгеріп, бұлқан-талқан ашуланды. * Жақында досым Дидахмет Әшімхановтың «Жетпіс апа» аталатын тамаша әңгімесін оқып шыққан соң нілдей бұзылдым. Қ.Ергөб. * Мұны көрген басшының қабағы қалыңдап, көңілі нілдей бұзылды. О.Сәрс. * Жаңа ғана жайдары, күлімдей өзін қызықтаған бейтаныс үш жанның сәлдің арасында неге нілдей бұзыла, жүздерінің суық тарта қалғанын сары күшік түсінген жоқ. М.Сүнд. * — Биыл ол кісі, апамды айтам да, «өлсем де сендермен жайлауға бірге барам, жаз бойы жандарыңда болам» деп, жап-жақсы отыр еді. Бар ойын нілдей бұзған колхозбастық болды ақыры. Д.Әшім.