ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Қобалжыды, берекесі кетіп, сабырынан айрылды. * Мырқы мырзаның адымы, тынысы тарыла түсті. Д.Досж. * Оу, ағайындар-ау арыстай азамат деймісіңдер? Оған неге көмектеспейсіңдер? Алла…» Біртүрлі Жәзираның тынысы тарылып кетті. М.Сүн. * Алғашқы сабақтың бірінші үзілісі жақындаған сайын Бағиланың тынысы тарылып, сабыры кете бастады. Д.Исаб. ~ «Маймаңгер, ән қосайын жүрісіңе, Дер екен қалқа қалай келісіме» деген әнші жалғыз отырған Ақшабақтың үстіне кіргенде, Әлібектің тынысы тарылып, булығып, жүрісінен жаңылды. С.Жүн.

Бей-берекет, жан-жаққа қашты, жан сауғалады. ~ Ауыл шетіне Нұрперзент асау торы тайды алқындыра кірді. Жолда ойнап жүрген бір топ бала тым- тырақай қашты. Қ.Ысқ. ~ Біз шу ете түсіп, тым- тырақай қаштық. С.Мұр. ~ Қорықпандар! Мылтық атсаңдар өздері де тырақайлап қашады. Оларда қару жоқ. Б.Тоғ.

Бәрі үнсіз қалды, жым-жырт болды. ~ Сол сәтте сықырлауыққа ентелеген халық ешкім ештеңе демей-ақ, дереу кейін серпілді. Бір сәттік тым-тырыс үнсіздік орнады. Ә.Сал. ~ Тым-тырыс үнсіздік орнады. Сосын әйтеуір бірдеңе айту керек болған соң: — Сіздің үйдің терезелері қараңғы көрінеді ғой, — дедім. К.Гамс. ~ Ол тым-тырыс үнсіздікке сүңгіді, қозғалыс, ақыл-парасат атаулыны мойындамау сапарына көшті. О.Бальз. ~ Шай тасып жүрген қызметші қыздың дем алғаны естілетіндей тым-тырыс үнсіздік. Ф.Дост.

Тіпті болмағанда, аз дегенде, ең болмаса. ~ Өзің төреліктен сыпырылып қалған соң, былайға жұртқа қайын сауып кет демексің ғой. Тым құрмаса мына бала екеуміздің көңілімізге де қарау жоқ, ә? Қ.Ысқ. ~ Қараң қалғыр, тым құрмаса суымызды ұрттатсыншы! — деп алғашқы сөзіне қайта ауысып: — Не жетпейді екен екеуіне? Итаршы болып, ел жұртқа мазақ боп ырылдасып жүргені! Өз қамы болса екен-ау, тым құрмаса! М.Әу.* — Туған жер есіңізде қалды ма? Тым болмаса бұлың-бұлың елесі… М.Қаб. * Неге айтпайды ашығын… Неге сүйемін деп жығылмайды Ақанға… Осы уақытқа дейін бір рет, тым болмаса бір рет жылы сөз, ізетті қылық көрсетіп сендірмеді ғой серіні. Р.Мұқ. * Енді тым болмаса соның сол әңгімесін тыңдап, өзінің кім екенін біліп қалайыншы деген дәмемен: – Андағы сөзіңізге қалай сенерімді білмей отырмын, батыр,- дедім әдейі. Ж.Сәм. ~ Балам-ай, енді атыспен құтылмаймыз ғой. Тым құрыса сен аман шықшы! М.Әу. ~ Ел іші тынышталғасын қайта көшерміз! Тым құрыса, өзінді әкеліп тастармыз демейсің бе? Солай деуге керек қой! С.Ел. ~ Қазір менде бір ғана арман бар, ол — бәрін қойып, тезірек сыртқа шығып жөнелу. Бірақ оған жол жоқ. Тым құрса, есік жаққа, шетке де отырмаппын. Б.Соқ. ~ Қайырым жасап қасымыз, досымызға, Қаперсіз жүре беріп қасымызда. Қайран әкем тым құрса жөні түзу Жәй да салып бермепті басымызға. М.Мақ. ~ Әйтеуір, бәрі құлаққа ұрған танадай тып-тыныш. Тым құрығанда телефон да соқпайды. Ә.Ыб. * Құпия орындағы оқтардың, тым құрығанда, екеуі өзімізде болғанда ғой, — деді бірі үнсіздікті бұзып. Оның даусы еш сезімсіз, салғырт естілген. Дж.Лонд. * Әлде мені жетім деп басынғандары ма бұл? Құдайай, осы жалғыздықтан тартқаным-ай… Тым құрығанда ағам болғанда ғой алдымда? Е.Жең.

Өз-өзіне риза болып, масаттанды, кеудесіне нан пісті. ~ Еһ, сендер не, сонда аспаннан аяқтарың салбырап түсіп пе едіңдер. Осы «төре-төре» деп, шөре-шөрелегендеріңді қашан қоясыңдар. Замандарың өткен жоқ па! Тымақтарыңды алшысынан киіп, кекіреңдеулерің жетпеді ме,- деп Мұқанәлі Әлжанға да тиісіп еді, анау да тарпа бас салды.С.Жүн. ~ Дүниеге бәрінен осы мықтыны қошеметтеп өзгеге ақыл айтқыш пысықайлардың қауіптірек екенін көбі білмейтін сияқты. Білсе, оны алшаң бастырып, тымағын алшысынан кидіріп қояр ма еді. Н.Дәут. ~ Ей, қойсаңшы, кыли,- деп Ағыбай қыли қараға бірдеме демек еді, оны анау таназарына да ілмеді. Қайта жауланып, қарланып, қамшысын екі бүктеп, бөркін алшысынан киіп, «мықтымын» дегендей талтайып тұрды. Б.Қыд. ~ Тер сіңген атамзаманғы сырмалы тақиясын алшысынан киіп, масаттанған Су Құсайын әлі де маңғазданып, шабдар атын тармақ қададан шешіп, үзеңгіге аяқ артып жатқан жалаң аяқ балаға әмір етті. С.Жүн.

Масатанды, кеудесіне нан пісті. ~ Кеңсесі Әубәкірдің бір үйі. Начальник, пристав, завод бастығы ағылшындар Әубәкірдің аузына қарайды. Олар қараған соң болыстар да қарайды. Әубәкір тымағын алшысынан киіп тұр. Завод үлкен жәрмеңке тәрізді. Қыр қазағы кернеп кеткен, әкелмегені жоқ. Ғ.Мұст.

Менсінбеді, көзіе ілмеді, мән беруге тұрарлық деп санамады. ~ Өзі де адуын еді, қаншық қасқырдай жалт етіп бұрылып, қол иесі — дырау жігіттерді тымақ құрлы көрмей, тырапай асыратын. С.См. ~ Бір сұмдықтың болғанын іші сезіп, еркектердің соңын ала табалдырықты аттай берген Рәзия Дәулеттің Базарбай мен Сабырды тымақ құрлы көрмей ұшырып түсіргенін көзі шалып, жан ұшыра ұмтылды. М.Сүн. ~ Ақтөс келіп, мұны тұмақ құрлы көрмей бүріп алғаны. К.Сег.

Біреуге бас ұрғанда аяғына тымағын тастайтын ғұрып. ~ Ал, «тымақ ұру» дәстүрі даужанжал кезінде кінәлілер арызданушылардың алдына барып, тымағын тастап, кешірім сұрау барысында қолданылған.. Г.Дүйсеб. ~ «Тымақ ұру» немесе «Тымақ тастап кешірім сұрау» бітімге шақырудың ең үлкен көрінісі немесе айыпкер жағының беделді адамдары мен жасы үлкен, жөн білетін ақсақалдарының құныкердің ауылындағылардың алдына барып «Құдай кешсекеш! Білместік, оқыс кездейсоқтық іс болды, кешір!»деп өтінген кезде ең үлкен ақсақалы баскиімін ортаға тастап сөзге, мәмілеге шақырады. БАҚ. Қазақтың ұлттық ойыны. Биік бақанға тымақ іліп қойып, көзі тұмшаланған жігіт соны қамшымен ұрып түсіруі керек. ~ Тымақ ұру – қазақтың ұлттық ойыны, оған ат үстінде отыра алатын кез келген жігіт қатыса алады. Ойын жазық кең алаңда ойналады. Ойын шартына сәйкес, жерге биіктігі салт аттының қолының деңгейінен аспайтын құрық қадалады. Оның басына тымақ, не малақайды іліп қояды. Салт атты ойыншыға таяқтың басында ілулі тұрған тымақты (не малақайды) көрсетеді де, орамалмен көзін көрмейтіндей етіп мықтап байлайды. Сонан соң оны атқа мінгізіп, қолына қамшы ұстатады да, бірер айналдырып: «Тымақты ұрып көр!», — деген сөздермен басын тымақ ілінген таяққа қаратып қоя береді. Көзі байланған салт атты қолындағы қамшысымен тымақты ұрып жерге тырысады. Тымақты үш әрекеттен кейін ұрып түсіре алмағандар жүргізушінің рұқсатымен айып ретінде ән, тақпақ орындап, ойынға қайта қатыса алады. Тымақты бірінші болып ұрып түсірген ойыншы жеңімпаз атанады. "З.Қабдолов қоры".

Әлдеқандай болып, масаттанды. ~ Жұмандікі әбігер. Ақ шымылдық оң жақта құрылған. Жұмекең тымақты алшысынан салып, қасқиып, келген кісілерге: “Жоғары шығыңыз! Былай! Апа, кісіге жол бер”,— деп қоразданып отыр. Ж.Айм.

Дымын шығармай үнсіз тұрып қалды. * Соған қарай аттай бергенде, сыртта тасырлап кеп қалған көп аттың дүсірін есітті. Келіп қапты. Үзеңгі-тұрман шылдырлап, алды түсіп жатыр. Есікті қайта жамылып, саңылау қалдырып Айша тына қалды. М.Әу. Қоғадай салбырасып хан, қарасы, Намазға ұйығандай отыр тыңдап. Қаққанда деген күйді «Терісқақпай» Жымжырт боп тына қалды жел де соқпай. І.Жанс. * Дәл осы кезде жаман клубтың жаман есігін теуіп ашып Қызбалтайдың кіріп келгені. — Өй, өңшең тексіз! — деп шыққан әйелдің ащы үні. — Елдігін, кісілігін жоғалтқан өң құл-құтан! Еңкілдеп-өңкілдеп отырған жұрт лезде тына қалды. Н.Дәут. * Сәбира қарсыласқан жоқ, жатын бөлмедегі көлдей кереуеттің шетіне күмп етіп жантая кетті. Шықаң мен Ұлбану тым-тырыс. Демдерін ішіне тартып тына қалды. Т.Сәу. * Бір кезде ішке түйгендей бүрсиіп, аяқ-қолын бауырына алып жиырылып, қалш-қалш домаланды да қалды. Аңғарғаны, күн сөніп барады екен. Дүние таскерең, сілтідей тына қалды да, соңынша жұлқынып жан — пәре айқай шықты. С.Елуб. *