Еркек кіндікті; ер азамат. ~ Ім, солай де… Дегенмен жігітім, сен бұған жасыма. Қалай десек те, бақыр басты еркекпіз ғой, – деді соңында сенімді түрде. Ж.Сәм. ~ Бақыр басты еркек саудаға түскенде қыздың қалқасына тығылған бір әулет күні ертең букіл Қаратайдың тағдыры қатындарға қарап қалатынын қаперіне алған жоқ еді… Қ.Ысқ.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
БАҚЫЛДАҚТАН БАЛ СОРДЫ
Ауа-райының барынша ыңғайлы, оңтайлы тұсы туралы. ~ Қазір жан-жануардың тегіс жанданып, жалауланып, жердің еміп тұрар шағы. Осы бір бақылдақтан бал сорар мезетте де шөптің сиректігінен түбі көрініп жатыр. Әдетте ондай шөп түбінен топырақ күнгей бетте ғана көрінуші еді. Б.Қыд.
БАҚЫЛ БОЛДЫ
Риза болды, келісті, мойын ұсынды. ~ Жұмабике осы мезетте Айшуақтың қолынан өліп кетуге де бақыл болып, шамырқана: ─ Күнбала жүкті боп қалыпты, өлтірсең де өзің білесің! — деп еді … С.Омар. ~ Әттең, Ақан сері алмайды ғой, біреудің қалған-құтқанын қайтсын. Әйтпесе бұл үйдің төрінде жатқанша, серінің босағасында өлуге бақыл болар ем,— деп теріс айналып, есікті аша беріп еді, қос бұрымынан жұлынып, ұршықша үйіріліп барып қалай төрге мұрттай ұшқанын білмей қалды. С.Жүн.
БАҚЫЛ БОЛ
Көз жұмар алдындағы қоштасу сөзі. ~ Дәу апаны кемпірлер алма-кезек құшақтап «Қандай-қандай күн болады, көре алмай кетсек бақыл бол!» десіп, аңырап, әндетіп жұрттың топсасын босатты. С.Елу. ~ «Аяулы жеңгем, сен о дүниеге жүргелі жатқаныңда, ең болмаса басыңда отыра алмадым, көзіңді өз қолыммен жауып, ақырғы бауырлық «Бақыл бол» деген сөзімді айта алмадым. І.Ес. ~ Кешір, Байбала, сен табиғаттың дүлей күшінің емес, біздің дәрменсіздігіміздің құрбаны болдың. Бақыл бол, қайран қарт, қайсар емен! К.Қаз.
БАҚСЫНЫҢ МОЛАСЫНДАЙ
Жападан жалғыз, елден саяқ. ~ Ақан аяқасты өзгеріп шыға келді. Қоскөлге неге келдім… Неге бақсының моласындай жалғыз өзім жұрттан алабөтен бөлініп, үйшік тігіп жападан жалғыз отырмын. Р.Мұқ. ~ Дәл қазiргiдей жуанның жiңiшкерген, жiңiшкенiң үзiлер шағында қыз ұзату, келiн түсiру дейтiн той– томалақтың көп бола бермейтiн уақыты. Оның үстiне, ұзатылған қыз да отауын елсiздегi қалың қопаның iшiне әкелiп, бақсының моласындай жападан жалғыз тiкпес едi. К.Сег.
БАҚСЫНЫҢ ЖЫНЫ (СИЯҚТЫ)
Ырду-дырду, мағынасыз д.м. ~ Есік-терезені қымтап есірік музыканы барымен қойып, жын соққандай есі ауғанша, қуат-демі таусылғанша секектеп билеп те көрді. Би емес, бақсының жыны еді мұныкі. Қ.Жиен. ~ Төренiң түк таппағандай баланың ойыны, бақсының жыны сияқты бiрдеңелердi ермек қып кеткенiн көрген ағайындар оның денiнiң саулығына күмәнмен қарай бастаған. К.Сег. ~ …осы бiр қиюы қашқан қисынсыз дауға өзi билiк айтуды ұсынған Нұрәлiге баланың ойыны, бақсының жыны сияқты әрекетi үшiн өкпе-наз айтуына болар едi. К.Сег.
бақас көрді
Қорлық көрді, зардап шекті. ~ Біреу баласынан, біреу әйелінен, біреу бауырынан, біреу бастығынан бақас көріп өмір сүріп, осы жолға амалсыз түсетін көрінеді. Қ.Сәрс.
БАҚАННАН БАЛТА САП АЛА АЛМАЙДЫ
Қолынан іс келмейтін, бос болбыр адам туралы. ~ Жасағаны – сынғақ, бояғаны – оңғақ, бақаннан балта сап ала алмай мазақ болып өтеді. Ж.Ахм.
БАҚАНМЕН ҰРҒАНДАЙ (САЛЫП ЖІБЕРГЕНДЕЙ)
Оғаш әрекет, дөрекі айтылған сөз туралы. ~ Гүлия жаным, «сіз» дегеніңізді қашан қоясың, осы. Құдай қосқан қосағыңмын, арамызда он жастай ғана алшақтық бар.– Бақанмен ұрғандай «сен» деп айтуға аузым бармайды, қинамаңыз. О.Бөк. ~ Апа, үйге бір қайыршы бала кіріп кетті,— деді, Ғалия мемі танымаған екен. Төбемнен бақанмен салып жібергендей болдым. Б.Соқ.
БАҚАН ТІРЕС, ИТ ТАРТЫС
Бірін-бірі көре алмау, күншілдік, берекесіз айтыс-тартыс, бітіспес дау-дамай, көре алмаушылық, бақастық. ~ Құрылтайдың шарына Бақан тірес, ит тартыс, Көп список партия, Әзір қымыз, әзір ет! І.Жан. ~ Қазір заман түзу, ел тыныш, бәрі де сыпыраның ішінде отыр: не ішем, не кием демейді, барақат өмір. Сөйтіп отырып бұл адамдар әншейін бақан тірес, ит тартыс ғұмыр кешіп жатқанын қайтерсің! Ә.Асқ.

