Ашық мінезді, аңқылдаған ақ жүректі адам. ~ Омаров ақ көңіл жігіт. Ол жолдастан жанын да аямайды. Ал өзінің бар сыры сөйлеген сөзінен ақтарылып отырады. Адамға үйір– ақ. Көп сөйлеуге құмар. Біреу сөйлеп отырғанда оны тыңдай алмайды. Б.Бұл. ~ Анқылдаған не таптым ақ көңілден, Несіне ердім сайтанға жат көрінген? М.Мақ. ~ Сыртқа сездірмесем де маған сіздің адалдығыңыз, әділдігіңіз, ақ көңілдігіңіз ұнайтын. Ә.Нұрш.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АҚ КЕБІНГЕ ОРАНДЫ
1. Өмірден озды; қайтыс болды, кебін киді. ~ Жас топырақ астында мәңгі тыныштық алған Ұрқия көз алдына елестейді. Ақ кебінге оранған асыл жар жер бетінде не боп жатқанынан бейхабар. С.Жүн. ~ Ақ түсті жейде киіп, сақал-шашы қуарған, өңі бозарған адам оның көзіне тағы да ақ кебінге оранған тірі аруақ болып елестеді. Ғ.Біл.
2. Қалың жауған қар басып қалды.
~ «Түнімен жауған қардан дала ақ кебінге оранып шыға келді». БАҚ.. ~ Қапалақтаған қар арасынан ақ шашты, ақ сақалды, ақ кебінге оранған аруақ құшақ жая теңселе басып жақындап келе жатқандай, Аманбаев денесі түршігіп өз-өзінен селк ете түсті. Т.Сәу.
АҚ КӨҢІЛ, АЛА КӨЙЛЕК
Арамдығы жоқ, ниеті ақ, аңқаулығы да бар адам туралы. ~ Осыдан бір ай бұрын Жиренше Алдардан оңбай алданған. Ақ
көңіл, ала көйлек Жиренше Алдардың үйде ұмыт қалған алдауыш таяғымды әкелемін деп, мұның атына мініп кеткенін, әрі
құлайын деп тұрған моланы сүйетіп қойғанын атып, көзінен жас аққанша күлуші еді. П.Дүйс.
АҚ КЕМІК БІТТІ (БОЛДЫ)
Бабына келіп семірді; қомданды, шыр бітті. ~ Шынында да Шыңжаңға тірісінде мерейі, өлсе үрейі ырза боларлық төрелер ішкі өлкелерден келіп, қүмжілік сүйегіне ақ кемік бітпей қайтқаны жоқ. Ж.Ах. ~ Жылда бір биені сойып байқап жүрсе, жетінші жылғы сойылғанының жілік майы ақ кемік болған көрінеді дейді. БАҚ.
АҚ КӨРПЕ ЖАМЫЛДЫ
Аппақ қар астында қалды. ~ Қысқы түнде сыңғырлаған қоңырау үнін, тым-тырыс қарлы даланың тас қараңғы мылқау үнін қайтып ұмытарсың, мұндайда жұп-жұмсақ ақ көрпесін жамылған қысқы дала көз алдыңнан зырлап өтіп, сонау көкжиектегі аласа сұрғылт аспанмен ұласып кетеді де, кейде алыс түкпірден тек қыс кезінде болатын алдамшы оттар елестейді. И.Бун. ~ Түнімен долы дауыл құрыстаған секілді арыстандай жыны ұстаған. Жамылып ақ көрпесін енді ғана маужырап байтақ дала тыныстаған. Ф.Оңғарс.
АҚ ЖҰЛЫҚ
Күнге, суға желініп, әбден тозған бұйым. ~ Орам ішінің майсақ топырағын бұрқылдата, тапыраңдай аттайды, бұл оның шаң тұтқан балағына, ақ жұлық бәтеңкесіне жыли, мүсіркей қарады. Ж.Нәж.
АҚ ЖҰМЫРТҚА, САРЫ УЫЗ
1. Нәресте, сәби бала. ~ Ақ жұмыртқа, сары уыз, Әлпештеп қолда есірген, Туған ұлдан не пайда: Қолына найза алмаса, Атаның жолын қумаса! М.Өтем. ~ Күні бүгінге дейін «қазақтар „ақ жұмыртқа, сары уыз“ қыздарын қалың малға бола қаусаған шалға сатқан» деген санамызға сіңген сыңаржақ түсініктен толық арылғанымыз жоқ. Ж.Жақ.~ Ана сорлы жатырында ақ жұмыртқа, сары уызды тоғыз ай, тоғыз күн шайқап, толғақ азабын шегіп, тек ата-ана ғана емес, ағайын-тума, ауыл-аймақ жарық дүниеге тағы бір адам келді деп ел-жұрт боп қуануда қажет бар ма еді? Ә.Нұрп.
2. Бейкүнә. ~ Тәңірберген осы сөзді шыт–шыт боп кезерген
ерні күбірлеп ішінен әлде неше рет қайталады. Опасыз, опасыз. Егер тіршілік кешкен дүниең опасыз болса, сен қалайша ақ жұмыртқа, сары уыз боласың. Бола алмайсың. Болғың келсе де қолыңнан келмейді. Ә.Нұрп.
АҚ ЖҰМЫРТҚА, САРЫ УЫЗ ///
Нәресте, сәби.
АҚ ЖҮЗ
Мерейлі, күлім қаққан сұлу қыздың келбеті. ~ Каншама ер-азамат туған жерге жете алмай, туған елдің топырағында өскен қызыл гүлдей қыздардың ақ жүздерін көре алмай, арманда өтті. Ә.Нұрш.
АҚ ЖҮЗДІ
1.Сұлу өңді, көркіне мінезі сай. ~ Ақ жүзді әйел алсаң бойы сұңғақ, Қасыңа шақырғанда келсе зулап. Дауысы «әу» дегенде әрең шығып, Кеудесі еңкейгенде етсе бұлғақ. Ақан сері. ~ Бір ғажабы, орманды алқаптарда шоқтала да өсетін, қатарласып та, жеке-дара да бой түзейтін аққайыңдар қашанда адам жаны мен сезімін ең алдымен ақ жүзді сырлы сымбатымен баураған. М.Ай.
2. Жүзінен нұр тамған. ~ Ауылдан келген қызды оқуға түсіру міндетін өз мойнына алғанын сөз арасында айтып қалды. Сұлу мүсінді, ақ жүзді, жайнаң көз Мәдина кімді де болса бір көргеннен-ақ қызықтыратын еді… Б.Тоғ.
