Жазмыштың дегенімен; кездейсоқ опат жағдайда емес, жасы жетіп, қартайып, өз кезегімен болған қаза. ~ Адалл еңбекпен ерінбей мал табуға жігер қыла алмайсыз. Кеселді жалқау, қылжақ бас, Әзір тамақ, әзір ас, Сыртың пысық, ішің нас, Артын ойлап ұялмас, — болып жүріп, тірімін деме, онан да алла жіберген ақ бұйрықты өлімнің өзі артық. Абай. ~ Бұл сапар менiң ендiгi қалған тiрлiгiмнiң мұраты. Бәрiңе айтар бiр өтiнiшiм, осы жолда ақ бұйрықты ажал сағатым жетiп, қаза тапқаным естiлер болса, сол шақта да бiрде-бiрiң менi аяп, мүсiркеп: «әттең өкiнiп өлдi-ау, арманда кеттi-ау» деп еске алма. М.Әу. ~ Жаратқан ием, я кәрiм алла, менiң қолымнан өлтiртпедiң. Бендең болған бар тiлегiм, ақ тiлегiм со болсын. Ал мынау екеуiн! Жiбер өзiңнiң ақ бұйрықты ажалыңды. Уын, зәрiн өзгеге жаймай тұрғанда, жой көздерiн, жоғалғырлардың! – деп қолының сыртымен терiс батасын етiп салды. М.Әу.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АҚ БІЛЕК
1. Сұлу қыздың күн шалмаған, жұмыр, борықтай аппақ білегі. ~ Магниті сұлу қыздың күшті емес пе, Жігітті көңілі сүйген қайтіп тартпас, Астынан ақ тамақтың деміңді алсаң, Мойныңнан ақ білекті қайтіп артпас?! М.Дул. ~ … қаладан далаға келсе болғаны құла– қасқасын қамшылап дамыл көрмей, баукеспе ұрыларша сырт көзге жымын білдірмей мысықтабандап барып күнде құшақтасып қайтатын ақ білек, бұраң бел, күлім көз келіншек: «Қайтесің, қамшылама қасқа атымды, қыздардан артық көрем жас атынды… » деп əндете жөнеледі. М.Әу.
2. Ақсүйек, кербез. ~ «Абай» романындағы жүзге тарта қатын — қыздардың бəрі – шетінен ақ білек, сылқым, еркін, ерке. Ылғи ғана шолпылары сылдыр қаққан сұлулар». З.Қаб. ~ Бір сілкінді көк пен жер, «Бұл қайнаған неткен күш? Мынау дүбір не дүбір?» Деп тыңдады бұл шалың: Алыстағы қалада Тапқа, сапқа тартылды. Бір жағы-өңшең ақ білек, Бір жағы-өңшең құс білек. І.Ес.
АҚ БІЛЕКТІҢ КҮШІ, АҚ НАЙЗАНЫҢ ҰШЫ
Туған жерін қорғап қалу мақсатында жанкешті арпалыс, қырғын қантөгістерде көрсетілген теңдессіз табандылық, асқан ерлік хақында. ~ Қастың аты қас, сенің дос емес екеніңді Ташкент құшбегі білмей ме, басыңды име. Одан да өз керегіңді өзің көк найзаның ұшымен, ақ білектің күшімен тартып ал. Сонда ғана жауың сеніменен санасады, ал қолыңды жайып, тізе бүксең, сені ол құл санайды. І.Ес. ~ Жаугершілік заманда қашанда батырлардың мерейі үстем, мәртебесі биік. Әз-Тәукенің өзі «Жеті жарғыда» қарулы сарбаздың бағын асырып кеткен. Бұл күнде азаматтың абыройы ата даңқымен емес, ақ білектің күші, ақ найзаның ұшымен өлшенеді. Қ.Жұм. ~ » Ата-бабаларымыз ақ найзаның ұшы, ақ білектің күшімен қорғаған осынау ұлан байтақ ұлы даланы өртке шалдырмай сақтаудан, ғасырлар бойы аңсаған тәуелсіздік туын берік ұстаудан асқан мұрат та, міндет те жоқ, — деп ойлады… С.Дос.
АҚ ГВАРДИЯ (-ШЫ)
Сәбет үкіметіне қарсы күрескен қарулы топтың мүшесі. ~ Зорлыққа шыдамаған халық ашынды. Россияның Һәр жерінен ақ гвардия, казак– орыс, афесерлер қосылып, күш жинап большевикті жоюға қам қылған. Соның аяғы — осы майдың ішінде бүкіл Сібір қалаларындағы большевиктер қүйыла бастады. Ж.Айм. ~ Помещиктердiң, дворяндардың бұл «принципшiлдiгi» ақыр соңында революциядан кейiнгi Азамат соғысы жылдарында Ақ гвардияның жеңiлуiне, мыңжылдық Ресей империясының күйреуiне себеп болған. Т.Әс. ~ Орыс ақ гвардияшыларымен ауыз жаласқан қытай милитаристтері бұрыннан келісіп, шартпен пайдаланып отырған КВЖД-ға шабуыл жасады. Ә.Нұрш.
АҚ ДАМБАЛ, КӨК ДАМБАЛ ЕЛ
Қатарлас, шамалас, сыйлас д.м. ~ Үйге келген бетте:– Мәлке, қатар жатқан ақ дамбал, көк дамбал ел едік. Қатігез құдай шұнтитты деп міселіңді қайтаруға болмас, маңырап тұрған бір саулықты жетектеп кет! – деді.Т.Әл.
АҚ АРУЛАП ЖЕРЛЕДІ (ШЫҒАРЫП САЛДЫ)
Өлген адамды салт-дәстүрге сай, құрметпен жерледі. ~ Әрине, соғыс құрбандықсыз болған ба. Осында екі-үш күн аял жасап, ата жұрты үшін шайқаста шейіт кеткен алпыстай азаматты ақ арулап жерледі. Қ.Жұм. ~ Тақа болмаса, моллалармен бірге пәленшекем-түгеншекемнің жаназасына кіріп, ақ арулап, ақирет сапарына шығарып салғандарын айтып, қасындағы кісіге жалтақтап отырғаны. Ә.Нұрп.
АҚ БЕТІНДЕ КІРШІК ЖОҚ
Сұлудың мінсіз аппақ жүзі туралы. ~ Бұл секілді сұлуды Көрген емес өмірде. Мысалы жанған жалындай, Ақ бетінде кіршік жоқ, Ақ тауықтың қанындай. БС. «Болат — Жанат». ~ Қыз сипатын қараса, Ақ бетінде кіршік жоқ, Айдын көлдің қуындай, Екі көзі жалтылдап Ханның тіккен туындай. «Қыз Жіб».
АҚ АУЫЗ
Кім-көрінгенге алданып қалатын, тиісті үлесінен, несібе-сыбағасынан айырылған адам туралы. ~ Е, немене осыдан қырық жыл
бұрын осы заводты ағылшындар билеп тұрған заманды есіңе түсірші. Тайман екеуің бе едің, жоқ мен бе едім он екі сағат істеген
жұмысынан он тиын ақы ала алмай «ақ ауыз» аталып, сорлап жүретін. Осы күннің өзінде сендерден кем істесем құдайдың өзі алып ақ
кетсін мені. Ә.Әб.~ Тақсыр, тақсыр, мен қазір, мен қазір барайын, міне барайын, ақ ауыз қыла көрмеңіз! -деп жаңағы жалқау
тізесін бүгіп отыра қалып еді, Мұрат жетіп келді де желкесінен ұстай алды. Ә.Әб.
АҚ БОЗ ҮЙ
Ақ жүннен басылған ақ киізбен жабылған еңселі киіз үй. ~ 1440 жылы қытайға жорыққа аттанып бара жатып, жолай Шыңғыс ханның әруағы қонған «сегіз ақ боз үйге» тәу етеді. Т.Жұр. ~ Мынау Шегенің жаман қоңыр үйі. Анау ауыл ортасында айдыны шығып тұрған үлкен ақ боз үй — Хансұлудың үйі. Сыртта қазықта қаңтарулы Қаракер құнан тұр. Хансұлудың құнаны. С.Ел.
АҚ БАЙЛАДЫ
Киелі саналатын жерлерде өскен ағашқа, бұтаға, ғимаратқа матаның жыртындысын байлап кету ырымы; әлем байлады. ~ Бастарына іс түскен шақты ойлаған, Ағашыңа пәнделер ақ байлаған. Құлан жортса құтылмас құла-дала Құлазыған, иесіз жатты айнала. М.Мақ.
