Ештеңеге көңіл аудармай, өз дегенін істеді. ~ Соғыстың бірінші жылы ғой. Дастарқанымыз әлі қурамаған кез. Қонақтарымызға дәм бердік. Содан соң Анна ай-шайға қарамай іске кірісті. Ш.Мұр. ~ Ашуына мінсе, Қаталбаевтың ай-шайға қарамайтынын ол жақсы біледі. К.Қаз. ~ – Ғазиза қайда?! – деді ол ай-шайға келмей. Даусы ызғарлы. Б.Тоғ. ~ Қожанасыр қолына сойыл алып, ай-жайға қарамай, өлген кызды ұра бастады. Қожанасыр қалай ұрса да, қызды орнынан тұрғыза алмады. БС. «Дуана Қожанасыр».
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АЙЫЗЫ ҚАНДЫ
Құмарынан шықты; ләззат алды; құлақ құрышы қанды; көңілі толып, рахат тапты. ~ Шешесі өлгеннен бері дауыс қып, жоқтағандай болған жоқ; өз басына күн туып кетті. Қатыңдар онысын есеп қыла ма, сөйлемей көріскенін жас баланың жылағанындай көріп, айыздары қанбады. Ж.Айм. ~ Тағы да ескектете, желпіндіре, желіктіре, ышқындыра, құлшындыра соғып, тындаушының айызын әбден қандырды. Ж.Айм. ~ Ат жүрісі адамның айызын қандырады. Ә.Шәр. ~ Баласы әкесінің риза болғанына айызы қанып ыржиып мойнын бұрды. Оның тілегені де осы еді. Қ.Түм.
АЙШЫҚТЫ СӨЗ
Мағынасы терең, көрікті тілмен айтылған пікір, өнегелі сөз. ~ Қадырбай өсиеттерінің түбіне бойласаң ақындық — дарыған күш, үлкен қасиетті жақсы ақыннан қалған айшықты сөз тегінде заманның қасіретін айтады екен. М.Әу. ~ Бұл өлшемдерден басқа қазақ халқы бейнелеу, теңеу сияқты айшықты сөздермен де беріп отырған. Ж. Баб.
АЙШЫЛЫҚ (АЛЫС) ЖЕР
Айлап жүріп жететін алыс жол. ~ Жалқауға от басы айшылық жер. М-Мәт. ~ Құлағына өзі айшылық жерден танитын қара қойдың дауысы естілді. Қ.Түм.~ Ертеде бір ұрылар болыпты ғой, – деп сөзін сабақтады ол, – күншілік жерден алған мал сіңбейді дейді екен де, малды айшылық жерден ұрлайды екен. Ғ.Қаб. ~ Сол жабайылар ІҮ—ҮІ ғасырларда Орхон – Енисей жазуларын тасқа қашаған, арғы шеті мен бергі шеті айшылық алыс жер қағандық құрған. М.Қаб.
АЙШЫЛЫҚ ЖОЛДЫ АЛТЫ (БІР) АТТАДЫ (БАСТЫ)
Ұзақ жолды әп-сәтте жүріп өтті. ~ Ел-жұртты жаудан қорғау үшін әскери күш қандай керек болса, жел жетпейтін жүйрік, айшылық жолды алты аттайтын тұлпар да сондай керек болған. Ол күнде жүйрік ат жігіттің сенімді серігі, ұшса канаты боп есептелген. Ә.Мар. ~ Айыбы тек мыңғырған байдың малы демесең, жануар екеуі де қыл құйрықтының жүрдегі! Тұлпар, белкүллі тұлпар! Айшылық жолды алты басатын жез тұяқ! Жаман ағаң атты таба да біледі, айдай да біледі-ау өзі. Х.Ес. ~ Сен ғажайып ертегілердің батыры
Астындағы арғымақ атпен айшылық жолды бір аттар. Өзіңе ғана табынған ессіз мен нәзік ару болайын Тозақ боп сенсіз көрінсін тіпті жұмақ та! Ф.Оң.
АЙТУШЫ ЕРДІҢ ҰСТАСЫ
Сөзге шебер, ділмар. ~ Ендігі сөздің қысқасы, Айтушы ердің ұстасы, Сығалап атқан ақ перен, Қалаған жерден ұрады. «Қыз Жібек».
АЙТУЫНА ҚАРАҒАНДА
Пәленшенің сөзіне сенсек д.м. ~ Ақпар хаттың айтуына қарағанда, жиналған жұрт бұл жолы сын туралы сырласпақ екен. Ғ.Қаб. ~ Вице-министрдің айтуына қарағанда, бұл бағытта 2019 жылы 100 млрд теңге бөлінгелі отыр. БАҚ.
АЙ-ТҮЙГЕ ҚАРАМАЙ
Артық сөзге келмей, салған беттен. ~ Әли келген бетіне бет алды ыржаңдап, қыздардың алдын орап, тоқтатып қойды. Ай-түйге қарамай итарбадағы қаптарды сүйреп алып, тезегін жан-жаққа шашып тастады. С.Ом.
АЙТ-ҮЙТ ЖОҚ
Жөн-жосықсыз, әй-шәйға қарамастан. ~ Сәруар (ашуланып). Уллаһи, бү нинди хиянат! Әйтәрсің әллә нинди ханша. Ниләр суйли. Жүніс. Сәруәр, қойсаңшы сен! Айт-үйт жоқ, немене бас-аяғын білместен. М.Әу. ~ Және мына жонымды көріңіз, көк ала қойдай, анау жынды Омар деген езі мылқау ма, жынды ма, немене айт-үйт жоқ мылтық атып, ауылдың астын-үстіне көтерді. С.Бег.
АЙТ-ҮЙТКЕ ҚАРАМАЙ
Бас-көз демей, ештеңеге қарамай, әй жоқ, шәй жоқ. ~ Айт-үйтке қарамай барып, неше бөгеттерден өтіп барып Османның жүрегінің қанымен жазған қара құранын құшақтап алып шықтым… С.Сей.

