Көңілі жайланды, жаны жай тапты. ~ Жұрт жаназадан тарап, ай-жай болған соң, сол түнгі бейсауат жүріп, ат қинаған адам кім екен деп, әркім-ақ сұрастырып, құлағын түре бастады. Ж.Айм. ~ Газет алып тұрады, жолдастары хат жазып тұрады. Қартқожа ай-жай болған соң, әдейі іздеп Торайғыр ауылына келді. Ж.Айм. ~ Жігіттер насыбайға таласып жатқанда, Қартқожа күрес жаққа кетті. Ай-жай болып, дойбышылар да күреске келді. Қартқожа топқа келген кезде, күрестің қызған уағы еді. Ж.Айм.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АЙЛА ЖАМЫЛДЫ
Арамдық-қулыққа барды, әдіс жасады. ~ «Азат басым болды күл», Еріксіз жемтік шоқыдым. Ұлық пен елге жағындым, Әртүрлі атақ тағындым. Ар кетіп, айла жамылдым, Бейне алдамшы сопымын. Шәк.
АЙ-ЖАЙЫНА ҚАЛА БЕРДІ
Со қалпында, өз бетінше қалды. ~ Негізсіз күңкілден не шығушы еді – Айкүмістің жақсылығына кір жуымай, ай-жайына қала берді. Ғ.Слан.
АЙЛА ЖАСАДЫ
Әдіске барды, қулық істеді. ~ Ойда жоқ өлімді пайдаланып, сенің ойыңды ақырына дейін орындатқызып шығартпады. Ол үшін әуелі Әбілмәмбет айла жасады. Ажал ауызында жатқан әкесіне жаны ашыған боп, жұртқа қарамай Түркістан асып кетті. Ә.Кек. ~ Тізесі батқан Омарға масқарлар тісін қайрап отыр екен. Бірақ олар бас салып сабауға, болмаса басқа түрде жәбірлеуге соңынан пәлесі тиер деп. айла жасапты. Х.Ес.
АЙДЫН АСЫРДЫ
Абыройын өсірді, пәрменін байқатып, адуын танытты. ~ Бірақ, одан бұл жиынның салтанаты төмендемеу керек. Бәрібір, айдын асырып, абырой жиып қалатын жер. Ә.Кек. ~ Мамозы арызына куәлік еткен әнегүнгі бай қытайлар болғандықтан, Күреде мұны естіген өкімет орны қаһарына мініп уезден әскер шығарған. Олар шеруге бұ сапар қайнаған ашумен жіберілген. Шеріктердің жаңағыдай айдын асыра құтырынуы сол. Ж.Ахм.
АЙДЫН КӨЛДІҢ АҚҚУЫ
Жақсы ортада туып-өскен, тәрбие алған, түр-тұлғасы, мінез-құлқы адам сүйсінерлік сұлу қыз. ~ Рақмет, құрбым, – деді Қабанбай, жүрегі кенет дүрсілдеп, – айдын көлдің аққуы аттандырды ғой, жолым болады екен! І.Ес. ~ «Аузы қисық болса да, байдың ұлы сөйлесін» немесе «құрығы ұзын қуып жүріп алады, құрығы қысқа құры қол қалады» дегендей, айдын көлдің аққуын қалыңмал Дәулетке аяқ-қолын байлап берді… Б.Мом. ~ Кеше, айдын көлдің аққуындай сылаңдаған жас әйелдің бүгінгі басына төнген қара бұлты, қайғысы, расында орасан ауыр және тым жан күйінерлік еді. І.Ес.
АЙДЫН ТАНЫТТЫ
Бүкіл болмысымен, кескін-келбетімен күш-қуатын танытты. ~ Тәуелсіздік мұнарасының ұшар басындағы қанатты аттың үстінде қаруын серт ұстаған алтын адамның батыр тұлғасы барша жанға: «Қазақ елінің қас батырымын! Елімді, жерімді қорғау жолында қанға – қан, жанға – жан беруге әзірмін!» дегендей айдын танытады. Т.Рыс.
АЙДЫН ТҰТТЫ
Мақтан етті, сенім артты. ~ Бұл мынандай мұншама пәтуалы, мұншама тындырымды елге қатты таңғалып келеді. Қанша дегенмен өз анасынан шыққаннан шығар. Мұндағы жұрт Жәнібекті әрі айдын тұтып, әрі аяйды екен. Ә.Кек.
АЙДЫН ШАЛҚАР КӨҢІЛ
Жүрек жылуы, кеңдігі, жомарттығы туралы. ~ Мынау сарышұнақтай ін қазған тұрмысымызды қолай көрсеңіз, аяқ суытып, дәм татып кетіңіздер. Барымды ірікпесем, жоғымды іздемессіздер. Құдық қылған тірлігім болса да, айдын шалқар көңілім бар. Түсіңіз, шын пейілім осы,– деп қолқа салды. С.См. ~ Мынау сарышұнақтай ін қазған тұрмысымызды қолай көрсеңіз, аяқ суытып, дәм татып кетіңіздер. Барымды ірікпесем, жоғымды іздемессіздер. Құдық қылған тірлігім болса да, айдын шалқар көңілім бар. Түсіңіз, шын пейілім осы,– деп қолқа салды. С.См.
АЙДЫНЫ АСТЫ (АСҚАҚТАДЫ)
Ерлігі танылды, абыройы асты, айбыны, сұсы басым болды. ~ Ер болды Аманкелді айдыны асқан, жігіттің бір сырттаны жас
жобарыс. О.Шип. ~ Қалбағай мұны көрген соң тепсініп келіп, күшін жиып алып, екі ұрып жіберіп айдыны аса бастаған жау
даусымен: «Түс!.. Түс!.. Өлесің!» — деді. М.Әу. ~ Бұрын қаланың ең көрнекті жерінде айдыны асқақтап тұратын лениндер,
маркстер, революционерлер мен қызыл командирлер… аядай гүлзардың бұрыш-бұрышынан жетім баладай сығалайды.
Т.Сәу. ~ Таулары шағылғансып кері лықсып қашпас па? Сонда мынау қапияда жандәрмен айла тауып айдындары аса
бастаған ақкөз жау соңдарынан тұра келіп қумас па! Қуды-ақ, анау жұмылған жұдырықтай тас түйін ыдырамас па! Ә.Кек.

