Қаһарланды, қабағынан қан жауды. ~ Алты кісі ата алмас Беліндегі садағын. Қара бұлт басқандай Түйіп отыр қабағын. Сансызбай келіп отыр деп, Айдаһардай шабынып Жиып отыр әруағын. Құдай берсе жауыңның Тартпас па екен табағын. «Қыз Жібек».
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АЙДЫНЫН АСЫРДЫ
Қолпаштап, атын шығарды, асыра мақтады. ~ Нашальник Мекапар айтты!.. — Мекапардың беті қатты!.. — Бұл Мекапар қатаң нашальник! — десіп, көп елге Никифоровтың айдынын асырады. М.Әу.
АЙДЫ АЙҒА ҰРДЫ
Көп болды, уақытын өткізді. ~ Бұл тұста Мұхтар Семейде еді. Бұл тұста ғана емес, сол баяғы Райханға үйлене сала орыстар «балдан тəтті балғын ай» дейтін үш– төрт апта өтер– өтпестен асығып Семейге – оқуына аттанып кеткен, содан айды айға ұрып жүріп каникул кезінде бір– ақ келеді. З.Қаб.
АЙДЫҢ КҮНІ АМАНДА (АМАНШЫЛЫҚТА) (АЙДЫҢ АМАНЫНДА)
Ел тынышта; ешқандай себепсіз.
* Қолынан келмейтіні жоқ. Адамдармен тез тіл табысып та кететін, – деп айдың күні аманда жоқ болып кеткен жарын Айгүл жыламсырай есіне алады. БАҚ
* Тапа тал түсте, айдың күні аманшылықта, туды-бітті көлеңкесін де көрмеген бір әйел бұған қап-қара жала жауып әрі масқара етіп сөгіп отырса, қайтып ыршынбасын. О.Сәрс.
АЙДЫ АЛДЫМЫЗҒА, КҮНДІ ҚОЛЫМЫЗҒА ҚОНДЫРДЫ ///
АЙДЫ АЛДЫМЫЗҒА, КҮНДІ ҚОЛЫМЫЗҒА ҚОНДЫРДЫ
Қарық қылды, жарылқап тастады; жалаң уәде туралы.
* Дастархан басшыда желдей ескен ферма бастығы а й д ы а л д ы м ы з ғ а, к ү н д і қ о л ы м ы з ғ а қ о н д ы р ы п, байытып тағы кетті (Қаз. әдеб., 26.07.1974, 4). Б.Қалиевтен
АЙДЫҢ ҚАРАҢҒЫСЫ МЕН ЖАРЫҒЫ
Қуаныш пен қайғы, жақсылық пен жамандық қатар жүреді д.м. ~ Дәл осы сәтте айдың қараңғысы мен жарығы қандай аралас болса, өмірдің қайғысы мен қуанышының да сондай аралас екенін ұқтым. І.Ес.
АЙДЫ АПТАП, КҮНДІ КҮПТЕП
Істеген мардымсыз ісіне мәз болып, уақытты босқа өткізу ; жөнсіз мақтану, не болса соны місе тұту туралы. ~ Қысқа жіп күрмеуге келе ме. Азсынбасын. Кешеден бері өзінің бізге құлаған ықыласына – ақ әбден тойып келем. Құдай – ау, ырзықтың аяқ астында жатқанын білмей, құр күпсініп – айды аптап, күнді күптеп, босқа тыраштанады екенбіз – ау. С.См.
АЙДЫ АСПАНҒА (БІР) ШЫҒАРДЫ
Әлдеқандай бір тосын, ерен әрекетпен атын елге паш етті, жұртты таң қалдырды. ~ Оһ, өңкей жындылар жиналып сол күні «Жұлдыз» ресторанында айды аспанға бір шығардық қой! Т.Сәу. ~ Арада біраз жыл өткенде зерделеп отырсам, алпысыншы жылдар Мұқағалидың парасатты қауымға парқын таныта бастаған шағы екен. Алпыс екінші жыл емес пе, «Аппассионатасын» жариялап, айды аспанға бір-ақ шығарғаны. А.Сәд. ~ Күні бойы ауылдың балалармен бірге өзен жағасында ойынның айын аспанға шығарып, үйге оралса, анандай жерде бір көк қасқа самосвал қаңтарулы тұр екен. Т.Сәу.
АЙДЫН (ШАЛҚАР) КӨЛ
Кеңінен жайылған, суы мол, терең де таза көл. ~ Атамекенінің айдын көлінде қаздай қалқып, үйректей жүзген ел-жұртының басынан бұлт кетпей тұрғанына өзегінің оты лау-лау жанады. Т.Рыс. ~ Құс төресі аққудың айдын көлден кетіп шалшықта күн кешкенін кім көрген. О.Көш. ~ Қанатқа жайдары жүзбен: — Я, жауынгерім!— деді,— жер астында алтын қойма бар… Үйіліп жатқан жанар тау бар… айдын шалқар көлдер бар. Айттым ғой — жанар тау… Соның қамы! Ғ.Сл.
АЙДЫН АСЫРДЫ
Абыройын өсірді, пәрменін байқатып, адуын танытты. ~ Бірақ, одан бұл жиынның салтанаты төмендемеу керек. Бәрібір, айдын асырып, абырой жиып қалатын жер. Ә.Кек. ~ Мамозы арызына куәлік еткен әнегүнгі бай қытайлар болғандықтан, Күреде мұны естіген өкімет орны қаһарына мініп уезден әскер шығарған. Олар шеруге бұ сапар қайнаған ашумен жіберілген. Шеріктердің жаңағыдай айдын асыра құтырынуы сол. Ж.Ахм.

