Ұрандатты, аттан салды, қоқан-лоққы жасады. ~ Алты қырлы ақсүнгі, Оң қолына алғандай. Ел шетіне жау келсе, Айқай сүрен салғандай. Ноғайлының үш жұрты, Бәрі бұған таң қалды-ай! «Ер Сайын». ~ Солардың арасынан сенімсіздігі үшін тұтқындалған он екі адамның басын аламыз, дарға асып өлтіреміз деген айқай сүрен салып, халықтың жүрегін шайлықтырып, қорқытып бағындырмақ болған еді. Ғ.Біл.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АЙҚАЙ ШЫҚТЫ
Аяқ астынан, оқыстан шыққан қатты дыбыс (дау) . ~ Көздей тесіктен бір қысық көз сықсың ете қалды да «Посуды! » деген айқай шықты. Қолқанат екі тостақ, екі күрешкені сарт ашылған төрт бұрышты тесіктен кезекшіге ұстатты. Қ.Түм. ~ Күндегі қымызға келетін төңіректің жаман тымақтары да келе бастады. Бір уақытта даладан: «Әкетті, әк–кетті! Тарт–тарт!…» дескен шуылдаған айқай шықты. Б.Май.
АЙҚАЙҒА БАСТЫ (САЛДЫ)
Долдана дауыс көтерді; қорқытып-үркітті. ~ Мысын құртқаңда алғашқы күзетте кездескенге ойындағысын орысша айта алмай, ашу үстінде айқайға басты. Қ.Қаз. ~ «Бәрін атам… асам…» деп айқайға басып бара жатқан соң генерал «Кінәлыларды ата бастасақ әскеріңіз офицерсіз қалады ғой» деп ескертті. Ә.Нұрп. ~ Бұ жолы ол домбырасын безектей ойнатып бір тізерлей отыра қап ащы айқайға салды. Қ.Ерг.
АЙҚАЙ-СҮРЕН САЛДЫ
Қиқу салды, айғай-шу көтерді, ұрандатты. ~ Ел шетіне жау келсе, Айқай-сүрен салғандай. Ноғайлының үш жұрты, Бәрі бұған
таң қалды-ай! А.Бай. ~ Алты қырлы ақсүнгі, Оң қолына алғандай. Ел шетіне жау келсе, Айқай сүрен салғандай. А.Байт «Ер
Сайын». ~ Жүк аптамабелі 20-30-дан адам тиеп, қалаға қарап асып жатыр. Қол бос жұмысшылар, әсіресе жастар жағы
қалаға барып, қыдырып қайтқанға асығып тұрған секілді. Аптамабелге айғай-сүрен сала жабысады. Ойын, сауық. Б.Майл. ~
Айқайлауға беріктей. Сылдырлаттым, қоңырау қақтым. Үстін-үстін омыраулаттым. Айқай-сүрең салып жүріп, Бір дауысты
зорға таптым. А.Тоқм. ~ Аял болмас айқай-сүрен салыспай, Қашқан жауды ат баурына алыспай; Қан сусаған болат сүңгім
ашылмас, Шұрқылтайдан шұрылдата шанышпай. І.Жан. ~ – Үш топ айқай-сүрен сала қатты шабыспен аттанысқа
қатарласа шықты. Ш.Рахм.
АЙҚАРА АШЫЛДЫ
Кеңінен ашылды, емін-еркін кіруге мүмкіндік жасалды. ~ Бір күні кеңсемнің есігі айқара ашылып, әлгі сары кебеженің кіріп келе жатпасы бар ма! Ғ.Қаб. ~ Ештеңеден жиіркенбес, ешқандай тоқтау білмес шектеусіз еркін әлемнің есігі алдынан айқара ашылды… Т.Сәу.
АЙҚАРА ЖАПТЫ
Тұмшалай, саңылау қалдырмай жапты. ~ Елдің алды жатып, арты жатпаған кез. Сұр бұлт аспанды айқара жауып алған. С.Ом. ~ Екі қолымен жалма-жан қос омырауын айқара жапқан беті, іргеге қарай ығыса бергені. М.Алм. ~ Аспанды айқара жапқан қою бұлт төңіректі тас қараңғы етіпті. Б.Тоғ.
АЙҚАРА ҚҰШАҚТАДЫ
Қапсыра құшағына алды. ~ Жатаған тау сiлемi қолтығын кең ашып, айқара құшақтаған күнгейi мол үлкен аңғар «Жылы сай» аталатын. Т.Сәу. ~ Мені ұйықтап қалды десе керек, Ештай көрпемді қымтап қойды. Сонан соң айқара құшақтаған қолын үстімнен алған жоқ. К.Сег.
АЙҚҰШАҚ ҚАПТЫ
Айқара құшақтады. ~ Бүгiн де тәжiкелесiп қалысты. Бұл онымен сөз алыспас та едi, басқарманың түбi шикi ұрыны айқұшақ қапқанына ызасы келдi. Б.Алд. ~ Алдында айқұшақ қауып күтіп отырған қатын-бала бардай екі өкпесін қолына алып құстай ұшып келмеді ме. Иә, келдің. Қарық болдың… Ә.Нұрп. ~ Қызыл төмпектің маңы ығы-жығы. Қираған дуалдардың түбінде жеңілген елдің құлы мен бекзадасы, иті мен адамы айқұшақ қауып жатыр. Ә.Кек. ~ Жібермеймін. Академикпен айқұшақ қабысқанда жақсысың. Ал, некелі байыңа зауқың жоқ. Солай ғой, ә? Ә.Нұрп.
АЙДЫҢ, КҮННІҢ АМАНЫНДА
Ел аман, жұрт тынышта. ~ Езуіңді ұрайын, мұндай қатынжанды боларсың ба? Тапа-тал түсте кім жейді дедің қатыныңды, сонша алабұртып, айдың, күннің аманында? C.Мұқ. ~ «Күлгеннің басына берсін, мейлі ғой… кінәңді көтереді қайта». Сандырақтағаны ғой, әйтпесе, он екіде бір гүлі ашылмаған періште жас қызда қандай күнә? Атастырған жеріне айдың, күннің аманында барса болды деп тілейтін. Ш.Құм. ~ Кенет, сырттан бәйбішесінің шаңқылы естілді. Зәнталақтың өстіп айдың-күннің аманында қарадай шыжбалақтайтыны бар. Н.Дәу.
АЙЛА АРТЫЛҒАН БА
Қулығына құрық бойламайтын әккілік, арамдық туралы. ~ Сол жiберген елшiлерiң елге аман-есен оралса жақсы-ау! Себан Раптаннан айла артылған ба?!. Бәрiн қырып салады да, « ештеңе бiлмедiм, ештеңе көрмедiм » деп түк болмағандай, отыра бередi. Ә.Кек. ~ Жаяу қамыс аралап жүргенде, айырылып қаламыз. Қасқырдан айла артылған ба? Кеттік, көлікке! Біз сәл алыстан қарап тұрамыз. Екі машинамен кіріңдер! C.Сағ. ~ Мыстаннан айла артылған ба, бұл қалада жасырынып жатқан қалың әскер түтінді көргенде, атқа қонбақшы болып уәде берген. А.Сей. ~ Қораның үстіндегі мая да аласарып барады. Енді Әселдің үйі бұрынғыдай анық көрінбейді. Адамнан айла деген артылған ба? Қазір Әселдің әкесімен, яғни Ғалымжан ағамен достасып алдым. Қ.Әб.

