Шындықты, әділін айт. ~ Біз енді балға не түссе соны айтамыз, үкірдай. Айыпқа бұйырмайсын, – деді әлден уақытта басын кегжең еткізіп. – Әлбәтта. Біз сізден тек шынды, барды болжа деп отырған жоқпыз ба. Ақ сөйле! – деді Демежан езу тартып. Қ.Жұм. ~ Бір ұрпақ соның боданына айналармыз деп, өзін-өзі жегідей жеп отырған Құзырдың ойын сауысқанның шықылы үзді. Әкәу, хабаршым, ақ сөйле, ақ сөйле! – Деп маялап жиған шөбінің үстінен түсті. Н.Абд ~ Әрі-бері зікір салып басыла бергенімізде, бақсы дік етіп ортамызға тұра қалды да, бет-аузын қисаңдатып, ышқынып айқай салды: − Ақ сөйлеңдер, жамағат! Арам ойлы адамды таппай қойман сірә да… Зияндасты ашармын, заһарымды шашармын. С.Ом.
.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АҚ СӨЙЛЕДІ
Адалын айтты, әділ болды. ~ Көріпкелің не айтар екен? Балыңды аша көр, жаным, – дейді. – Жарайды, – деп Алдар бал ашуға, бақсы болып, ойнауға кіріседі. Жынын шақырып, «ақ сөйле» деп, құсына ақырып, сарнайды. ҚЕ. ~ Қайтсе де қара қылды қақ жаратын туралықтан басы кетсе де бір жазбайтын Темірдің ақ сөйлеп, ашығын айтатынына сеніп келетін. Ү.Жлк.
АҚ СӨҢКЕ
Бұтақтары қурап, кепкен ағаш. ~ …Көзін ашып еді, ақ керіш төбеде ақ шағыр сағым құбылып ойнап, қас пен көздің арасында сан түрлі бейнеге өзгереді, басы кепкен, ақ сөңке қарағайдай дыңылдап тұр… М.Қаб. ~ Екі шолақ қолдың ұшы орманға тиген өрттен кейінгі бірнеше айдан соңғы ақ сөңке болып қалған, жартысы бар, жартысы жоқ білек бұтақтардай молақтанып тұр. Б.Қыд. ~ Қураған ақ сөңкені қалап от жақты. Т.Сәу.
АҚ СҰҢҚАР
Қыран құстың, ер жігіттің сипаты. ~ Мен ақ сұңқар құстың сойы едім, Шамырқансам тағы кетермін, Кетпей де нешік етермін? Бұл барғаннан барармын, Қиядан орын алармын… М. Өт. ~ Қарадөң сонда сөйледі: – Ақ сұңқар едің қу алған. Жалғызы кетсе алысқа, Оның арты суалған. Алпыстан жасым асқасын, Перзентті беріп бір Алла, Мен едім қатты қуанған. БС. «Жұбаныш».
АҚ СҰПЫДАЙ
Өңі аппақ, нәзік, ақ торғындай. * Таңмен бірге ашыла түскен қара сұр жүзі ақ сұпыдай. Бұл осы көштің осы көштің басшысы, Баянауылдағы Қаржастан шыққан Азнабай… І.Есен.~ Ақ сұпыдай бет біткен, Оймақ ауыз, күлім көз, Ақ шыныдай ет біткен, Қайың сынды мүсінді. І.Жан.
АҚ СҮЙЕК
Қазақтың ұлттық ойыны. ~ Балалар алтыбақан теуіп, ақ сүйек ойнап, шуылдасып, асыр салып, қой күзетіп, өлең айтып, думан қылып жатқанда «Таңертең оянбайсың, жат!»— деген байдың зекуін естіген соң, қара інгеннің қолаңса сасыған жабуын оранып, үй жанында бүк түсіп жатқаным. Ж.Айм.
АҚ ОТАУ
1. Жаңа үйленгендерге арнайы тігілген ақ киізден жасалған әдемі үй. ~ Сол қатардың ортасында кеседей төңкерілген ақшаңқан үлкен ақ боз үй тұр. Ол — Пахраддиннің өз үйі, оң жағындағы ақ отау — Хансұлуға арнап тіккен, кыста Бесқаладан әкелген жаңа отау. С.Ел. ~ Өз жайлауына қонып, өзінің ақ отауын тіккен сенде де арман жоқ, Айша. Мына біз, мына мен не көрдім, атасына нәлет! Ш.Мұр.
2. Отбасы. ~ Бұдан он шақты күн бұрын алты қанат ақ отаудың жанында емен тұғырлы, күміс балақ баулы бүркіт отыр еді. Ж.Айм.
~ Сүйінші бер дегендей бір толықсып, Сыбырлайтын «Жетім көл» Алатауға. Тына қалып бұлбұл да жаға-талда, Қарайтұғын айдынға, ақ отауға. М.Мақ.
3. Құтты орта, ұя. ~ Олардың мектебі – қара өлең, өнеге шашушылары Ақыт, Абай, өнер өрісі – шығыстың шайырлары мен батыстың жаңашылдары болды. Сөйтіп шетелде қазақ поэзиясының өзіндік тынысы бар қазақы ақ отауы бой көтерген еді. Ж.Шәк.
АҚ САЙТАНЫ БАР
Біреудің ойын, жасырын сырын біліп қоятын, дертін айтатын көрегендігі бар. ~ Япырмай, шынымен бастықтың ақсайтаны бар ма?— деді Әлтай арада екі-үш күн өткен соң жолдастарына қарап.— Тіпті істің жайын сөйлесе алмайтын болдық қой. Киноға барғанымызға дейін біліп отырады. Б.Қыд. ~ «Адай Сүйіндіктің қызының сынық пен мертікке ақ сайтаны бар. Қолын тигізбей бір қарағанының өзінде шамалы мертік орнына түсіп шыға келеді», − деп шуласты атырап. Ә.Кек. ~ Қайдан «естиім», кімнен «естиім?» Менің құлағыма келіп сы-бырлап кететін ақ сайтаным бар деп жүрмісіңдер?! Қ.Мұх.
АҚ ӨЛІМ
Жасы келгенде, өз ажалымен қайтыс болу. ~ Мен ақ өлімді ерлікпен тосып алуға бекіндім. М.Мағ. ~ Бірақ, Хақ Тағаланың ақ өлімі келмеген соң, ат атандырып, сүйек сындырып, қарадай пышаққа түсе алмайсың. Тосасың. Ғ.Біл.
АҚ САЙТАНЫ ИЕКТЕДІ (ҰСТАДЫ, ЖЕЛІКТІРДІ, АЙТТЫ)
Желік берді, қоздырды. ~ Күнделікті қызметте зәредей де жасандылыққа, жалғандыққа төзбейді. Ондайды сезсе болды, ақ
сайтаны ұстап, түбірінен қиып түспей тынбайды. К.Қаз.~ Менің нағашы шешемнің «көріп келі» бар, айтқаны– айтқандай
келетін әулие адам екен. Мен де құр жаяу емеспін. Сол кісінің ақ сайтаны иектеп жүр… – қара қыз өз– өзінен сықылықтап,
ұзақ күлді. Т.Рыск. ~ Көз жасаурап, жұдырық түйілді. Бірақ майдан ашпас бұрын достықтың бұзылуының, қазіргі тілмен
сөйлесек, ресми жағын алдымен бірыңғайға келтіріп алу үшін желкеме мініп, желіктіріп тұрған ақ сайтанымнан сәттік
мұрсатана сұрап, сабыр шақырдым. К.Сег. ~ Маған сенбегенің бе, қарағым? Сенбесең үйіме қайтайын. Бірақ, Жөкен, Шағыр
керек болса менен айрылма. Ұстап бере алмасам, міне бас, кесіп таста. Ақ сайтаным айтып тұр, неге жасырасың? Алдаған
жерім бар ма еді? Ғ.Мұст.

