~ Көп кешікпей, ол үйге қайта кірді. Қияқ ақ сабын болып көпсіп терлеген атын ауыстырып, күншығысқа қарай қайтадан шаба жөнелді. І.Ес. ~ Астындағы көк бесті ақ сабын болып терлегенін ақ боз үйдің алдында аттан түсіп жатқанда байқады. Өзінің халі онан да нашар еді. Аузы құрғап, дыбысы шықпай қалған. Хабарлас қылып керіліп тұрудың реті келген жоқ. З.Шүк.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АҚ САЗАНДАЙ
Сұлудың аппақ денесінің сипаты. ~ Осында Лаучүй деген қытайды білесіңдер, – деп бастайтын ол қытайлар тұратын қыстақты иегімен нұсқап, – Өзі кәрі болғанымен уылжыған жап-жас ақ сазандай қатыны бар. Оған құрт-май апарып беріп тұрдым, бір күні… Ж.Шәк. ~ …Айлы түн, ақ мамық төсек, құшағында ақ төсінде ай сәулесі ойнаған, ақ сазандай аппақ ару… Дәл осы сәтте Әкпарда еш арман жоқ тәрізді. І.Ес. ~ … сол ұяңдау қыз Гүлдібадам ақ сазандай келіншек болып, алтын-күміске белшесінен батып жүретін Алматының маңғаз әйелдерінің біріне айналады деп кім ойлаған. Ә.Тар.~ Ұйқы келер емес. Бойында алабұртқан бір қызу бар. Дәл қасында — ақ сазандай келіншек. Қайтпек керек? Қ.Жұм.
АҚ САЗАНДАЙ БҰЛҚЫНДЫ (БҰЛЫҚСЫДЫ, КЕРІЛДІ)
Сылаң қақты, наздана қимылдады. ~ Ең ақырғы көргенім мөлдір су астында бұлқынған ақ сазандай жарқ ете қалған Ақбаянның аппақ денесі мен кенет оның шарасынан шыға жаздап қорыққан көздері болды. І.Ес.~ Құлтай қыздың ақ сазандай бұлықсыған жалаңаш балтырларына қарап, бір сәтке сілейді де қалды. Көзінің алды бұлдырап кеткендй болды. С.Ас. ~ Қасында ақ сазандай керіліп жатқан Маху сұлуға да бұрылуға мұршасы болмай, аз күннің ішінде аурудан тұрғандай жүдеп кетіп еді. Қ.Жұм.
АҚ САЗАНДАЙ ҰЛ
Аппақ, сүйкімді. ~ «Жаратқаныңа шүкір, жасағанды» көп айта беретіннің бірі сол. Ақ сазандай алты ұл тауып, бәрі де қызылшадан қырылды сонау бір ерте заманда. Ш.Мұр. ~ Сүйген жардың сөз бе ұлты, түсі де. Кейін білді құрбылары: Иденнен Перзент барын Зоямыздың ішінде. Дүниеге ақ сазандай ұл келді. Д.Әб.
АҚ ОРДА
1. Үлкен киіз үй. ~ Опат болып, ақ ордаң ойранданып, Қара жауың әкеліп қара қайғы. М.Мақ. ~ ІІІеткі қос маңында бірнеше аттар каңтарулы тұр. Оқшау жердегі оңаша ақ орда маңайында мылтық асынған солдаттар қараңдап жүр. Б.Тоғ.
2. Бай-шонжарлардың, ханның сәнді, еңселі үлкен ақ үйі. ~ Екеуіміз үлкен мырзаның ақ ордасына қарай жүрдік. М.Мағ. ~ Сөйтіп, бұл Мыңбұлақта ханның жазғы «резиденциясы» болған. Ақ Орда тігілген. Қай жерге тікті екен? А… бәлкім, осы біздің үй тұрған жер хан ордасының орны шығар, а? Ш.Мұр. ~ Бір–біріне тіркестіріле тігілген он екі қанатты екі үлкен Ақ орда — Хан ордасы өзге ақ үйлерден бөлек, малшы–қосшы төленгіт ауылдарынан қозы көш жерде, көк жасаңға оқшау орнаған–ды. Қ.Жұм.
3. Билік, үкімет. ~ «Көр де тұрыңыз, Әкім мырза, жыл аяғында жиырма миллион шаршы метрдің межесін аламыз, Ақ Орданың назарына ілігеміз!..» дейді. Д.Дос.
АҚ САЙТАН
Азғырушы, желік беруші, ақ жолдан тайдырушы әзәзәіл күш, арқа. ~ Көз жасаурап, жұдырық түйілді. Бірақ майдан ашпас бұрын достықтың бұзылуының, қазіргі тілмен сөйлесек, ресми жағын алдымен бірыңғайға келтіріп алу үшін желкеме мініп, желіктіріп тұрған ақ сайтанымнан сәттік мұрсатана сұрап, сабыр шақырдым. К.Сег. ~ Абзал мынау көріністен дір етті. Сонау бір бұла сезімнің ұшқындары бұлқып-бұлқып қалғандай болды. Әлдебір жақтан ақ сайтан атып шығып, айтақтап тұр. К.Қаз. ~ Кейде тіпті көзін сүзіп, қағаберісте өздері сүйкенетінді шығарды кейбір өжет, құшағы күйіп-жанып өрекпіген ақ сайтандар. Т.Сәу.
АҚ ОТАУ
1. Жаңа үйленгендерге арнайы тігілген ақ киізден жасалған әдемі үй. ~ Сол қатардың ортасында кеседей төңкерілген ақшаңқан үлкен ақ боз үй тұр. Ол — Пахраддиннің өз үйі, оң жағындағы ақ отау — Хансұлуға арнап тіккен, кыста Бесқаладан әкелген жаңа отау. С.Ел. ~ Өз жайлауына қонып, өзінің ақ отауын тіккен сенде де арман жоқ, Айша. Мына біз, мына мен не көрдім, атасына нәлет! Ш.Мұр.
2. Отбасы. ~ Бұдан он шақты күн бұрын алты қанат ақ отаудың жанында емен тұғырлы, күміс балақ баулы бүркіт отыр еді. Ж.Айм.
~ Сүйінші бер дегендей бір толықсып, Сыбырлайтын «Жетім көл» Алатауға. Тына қалып бұлбұл да жаға-талда, Қарайтұғын айдынға, ақ отауға. М.Мақ.
3. Құтты орта, ұя. ~ Олардың мектебі – қара өлең, өнеге шашушылары Ақыт, Абай, өнер өрісі – шығыстың шайырлары мен батыстың жаңашылдары болды. Сөйтіп шетелде қазақ поэзиясының өзіндік тынысы бар қазақы ақ отауы бой көтерген еді. Ж.Шәк.
АҚ САЙТАНЫ БАР
Біреудің ойын, жасырын сырын біліп қоятын, дертін айтатын көрегендігі бар. ~ Япырмай, шынымен бастықтың ақсайтаны бар ма?— деді Әлтай арада екі-үш күн өткен соң жолдастарына қарап.— Тіпті істің жайын сөйлесе алмайтын болдық қой. Киноға барғанымызға дейін біліп отырады. Б.Қыд. ~ «Адай Сүйіндіктің қызының сынық пен мертікке ақ сайтаны бар. Қолын тигізбей бір қарағанының өзінде шамалы мертік орнына түсіп шыға келеді», − деп шуласты атырап. Ә.Кек. ~ Қайдан «естиім», кімнен «естиім?» Менің құлағыма келіп сы-бырлап кететін ақ сайтаным бар деп жүрмісіңдер?! Қ.Мұх.
АҚ ӨЛІМ
Жасы келгенде, өз ажалымен қайтыс болу. ~ Мен ақ өлімді ерлікпен тосып алуға бекіндім. М.Мағ. ~ Бірақ, Хақ Тағаланың ақ өлімі келмеген соң, ат атандырып, сүйек сындырып, қарадай пышаққа түсе алмайсың. Тосасың. Ғ.Біл.
АҚ САЙТАНЫ ИЕКТЕДІ (ҰСТАДЫ, ЖЕЛІКТІРДІ, АЙТТЫ)
Желік берді, қоздырды. ~ Күнделікті қызметте зәредей де жасандылыққа, жалғандыққа төзбейді. Ондайды сезсе болды, ақ
сайтаны ұстап, түбірінен қиып түспей тынбайды. К.Қаз.~ Менің нағашы шешемнің «көріп келі» бар, айтқаны– айтқандай
келетін әулие адам екен. Мен де құр жаяу емеспін. Сол кісінің ақ сайтаны иектеп жүр… – қара қыз өз– өзінен сықылықтап,
ұзақ күлді. Т.Рыск. ~ Көз жасаурап, жұдырық түйілді. Бірақ майдан ашпас бұрын достықтың бұзылуының, қазіргі тілмен
сөйлесек, ресми жағын алдымен бірыңғайға келтіріп алу үшін желкеме мініп, желіктіріп тұрған ақ сайтанымнан сәттік
мұрсатана сұрап, сабыр шақырдым. К.Сег. ~ Маған сенбегенің бе, қарағым? Сенбесең үйіме қайтайын. Бірақ, Жөкен, Шағыр
керек болса менен айрылма. Ұстап бере алмасам, міне бас, кесіп таста. Ақ сайтаным айтып тұр, неге жасырасың? Алдаған
жерім бар ма еді? Ғ.Мұст.

