Нәресте, сәби.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АҚ ЖҮЗ
Мерейлі, күлім қаққан сұлу қыздың келбеті. ~ Каншама ер-азамат туған жерге жете алмай, туған елдің топырағында өскен қызыл гүлдей қыздардың ақ жүздерін көре алмай, арманда өтті. Ә.Нұрш.
АҚ ЖҮЗДІ
1.Сұлу өңді, көркіне мінезі сай. ~ Ақ жүзді әйел алсаң бойы сұңғақ, Қасыңа шақырғанда келсе зулап. Дауысы «әу» дегенде әрең шығып, Кеудесі еңкейгенде етсе бұлғақ. Ақан сері. ~ Бір ғажабы, орманды алқаптарда шоқтала да өсетін, қатарласып та, жеке-дара да бой түзейтін аққайыңдар қашанда адам жаны мен сезімін ең алдымен ақ жүзді сырлы сымбатымен баураған. М.Ай.
2. Жүзінен нұр тамған. ~ Ауылдан келген қызды оқуға түсіру міндетін өз мойнына алғанын сөз арасында айтып қалды. Сұлу мүсінді, ақ жүзді, жайнаң көз Мәдина кімді де болса бір көргеннен-ақ қызықтыратын еді… Б.Тоғ.
АҚ ЖҮРДІ
Адал, таза жүріп, ешкімге жамандық жасамаған адам туралы. ~ Ақ жүрген адам азбас. М.-М.
АҚ ЖҮРЕГІН АЛА ҰШТЫ
Құшағын айқара ашып, шынайы көңілмен қарсы алды. ~ Алдарыңнан шығайын ала таңнан, Абай атам ауылының бұлбұлдары… – деп ақ жүрегін ала ұшып, жыр шашуымен қарсы алған болатын. Ж.Шәк.
АҚ ЖҮРЕГІНЕН АЙТТЫ
Адал пейіл, түзу ниетімен шынайы лебізін білдірді. ~ Шебер бұл сөзді ақ жүрегінен айтқан. Расында да Арман көп кешікпей «өнерін» шын көрсетуге айналды. І.Ес. ~ Үйренушінің мұндай жағдайын көрген мүсінкер, оған өте риза болып: — Асықпа, асықпа, жігітім, — деді, — көп кешікпей өнеріңді де көрсете бастарсың… Шебер бұл сөзді ақ жүрегінен айтқан. І.Ес. .
АҚ ЕТЕК ИШАН (ӘУЛИЕ)
Қулық-сұмдығы жоқ, күнәдан пәк, әсіре діндар (негізінен кекесін ретінде қолданылады.) ~ Шынымды айтайын, сол кезде сен алдын болжайтын ақ етек ишан сияқты едің. Ал, қазір өртке қарсы жүгірген есалаң бала секілдісің. Ә.Нұрп. ~ Апырай де! Арғы тегімізде аты шулы ақ етек ишан болды, әулие болды, ақылы дана кемеңгер болды деп әншейінде көкіп көйлегіңе сыймай жүресің. Ә.Нұрп. ~ Ержiгiт күлiп жiбердi:— Қайнатаңның атын айта бересiң, ә? — Е, айтпай, немене оны ақ етек әулие дейсiң бе? Жаман болсақ та, қызын… —Төребай басын шайқап, керi шегiне берген ешкiнi мойнынан құшақтай алды. Б.Алд. ~ Жақында бір көріпкел сәуегей он бес жылдан кейін телегей теңізден сыңар тамшы қалмайды деп көкіп еді; кеше тағы бір сәуегей кітап ашқан ақ етек ишандай, бес жылдан кейін теңіз екіге бөлінеді деді. Ә.Нұрп.
АҚ ЖАҒАЛ
Кірлеп, күнге күйіп, бояуы тозған ақшыл түсті. ~ Портрет… Майлы бояумен салыныпты. Шаң басқан бетіне үңіле келіп, оның Таңатар ақын екенін әзер таныды. Тап-тақыр басы мен ұялы қара көздеріне шыбын қона-қона, ақ жағал тартқан. Д.Әш. ~ Ұлтарақ теріс айналған бетінде ешкімге ләм – мим деп тіс жармастан үйіне тартты. Қайтарда бұрындары тыр-тыр етіп әр үйге жарық берген электростанция – бүгіндері қабырғасы ақ жағал жемхананың қасымен жүрді. Қ.Түм. ~ Содан соң асынған қапшығыңның тер сіңіп ақ жағалданған белбеу-бауына бір қолыңды сұғып көтеріп, сосын екінші қолыңды басқасына іліп аласың да, көлге қарай аяңдайсың. Э.Хэм.
АҚ ЖАЗҒАНЫН КӨРЕРМІЗ
Тәңірдің бұйыртқаны болар. ~ Ажал жетсе, өлермiз, өлмесек, бiз келермiз.Еш шарасы болмаса, Ақ жазғанын көрермiз. «Бозжігіт».
АҚ ЖАЛАУ
1. Соғыста қарсыластың берілгендігін, не келіссөзге шақыруын білдіретін таяққа ілінген ақ шүберек, жалауша. ~ Түске тармаса, түп ізі қала жақтан шығып бізге қарай бір танк келе жатты. Төбесінде «ақ ниеттің» белгісі — ақ жалау бар. Ғ.Мүс. ~ «Бекінді-ақ, қазақтардың аруағы қашады» – деп ойлаған жау үш тараптан қатпағайлап шауып, шабуылды үдетсін кеп. Бірақ отыз мың қазақты төрт күн бойы оқ жаудырып ала алмады. Амалсыз ақ жалау көтеріп елші салуға мәжбүр болды. Ә.Кек.
2. Киелі орындарға байланатын ақ мата. ~ Құсайын қария әулиелерді аралатты. Бабаларымыздың басына ақ жалау байладық. М.Әбу.
3. Мал ауруы. ~ Ақ жалау барда — Малым бар деме, Әзірейіл барда — Жаным бар деме! М.-М.

