Көп мініліп, жұмысқа салынып, әбден ығыры шыққан ат. ~ Ес білгелі болған жапырық өркеш, ақ қаптал, өмірінде шыр бітпеген оқпақ қоңыр түйе тәрізді. Немесе, міну өткен ақ қаптал, ақ айыл, өмірінде жал бітпеген кедей Бұзаубақтың өзінің торы шолағы тәрізді. С.Сей. ~ Ысқақ үйінің мінер жақ алдынан ойық, ақ айыл, ақ жал, бөдес сары биесі жоғалып, соған сұрау салып жүр екен. Ж.Айм.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АЙЫПҚА ЖЫҚТЫ
Кінәлі санап, жазалады, айыптады. ~ Ұлы ұстаз еріксіз: «Апырмау! — дейді қатты кейіген қалыппен, — кездейсоқ келіп түскен қонақты құдайыңдай жақсылап күтпедің деп айыпқа жыққан заң дүниеде жалғыз қазақта шығар! Д.Дос. ~ Оу, Дәу — аға!.. Қарап тұрған кісіні айыпқа жығатының не осы?! Мен анау итінді айтып тұрған жоқпын ба!.. Қ.Ысқ. ~ Көктемде жоқ қарап жүріп, Құрамыстың үйіне қона алмай, оны айыпқа жығып кететін Жұмықтың шалы бар емес пе. Қ.Жұм. ~ Арғысын айтпағанның өзінде сол Абылайдың шөбере, шөпшектерінің ауылына атпен тіке келгендерді «үйді бастырдың» деп айыпқа жығатын әдет Өр Алтай жерінде бертінге дейін жалғасқан. Ж.Шәк.
АҚ АЛА
Ағы мен қарасы аралас. ~ Алаң да алан, алаң жұрт, Ақ ала ордам қонған жұрт, Атамыз біздің бұ Сүйініш, Күйеу болып барған жұрт. Қазтуған ж. ~ Ақ ала таудың алдында Ақ ала жылқы жусайды.
Айналдырып қарасам, Сол жылқының ішінде Ат тапқандай бие жоқ. Шалкиіз.
АЙЫПҚА КЕСТІ (КЕСІЛДІ)
Қылмыстың өтемін белгіледі, жаза тағайындады. ~ Мына құдайы қонақтарыңның қайтар жолына бір-бір шапан әзірле, жерден қазсаң да тауып әкеліп қойыңды сой… «жаздым-жаңылдым» деп қонақасы беріп күтіп, бас мүжітіп, иығына шапан жауып шығарып саласың. Айыпқа кескенім осы!.. Д.Дос. ~ Қалмақ жоқшылары бұдан ары саудаласпады. Олар уыстан шығып, үміт үздірген жылқының табылғанына қуанып тұр еді. Өз малынын сыртында айыпқа кесілген он бестіге разы болды да, атқа қонды. Қ.Жұм.
АЙЫПҚА ҚОЙМА
Кінәлама, ренжіме, түсіністікпен қара д.м. ~ Біз мына тас қорамызға кеше ғана көшіп келіп, жылы үйімізге кіре алмай, шошала үйімізде ұры-қарыдан сақтанып, бірді-екілі сиырымызды да осында байлап отыр едік. Айыпқа қоя көрме, — деп өтініш айтып, бір тоқтысын сойып, барымен күтеді. С.Бег.
АЙЫПҚА САНАДЫ
Қылмысқа, күнаға балады. ~ Серғазының ауылынан қашып шыққанында да Байтабын есінде болған шығар, бірақ өзгермейтін жан бар ма, ерлікті, атақты қадір тұтатын қазақ дәстүрі мұны да өзгерткен болар. Оны айыпқа санау қылмыс емес пе? І.Ес.
АЙЫПҚА ТАРТТЫ (ТАРТЫЛДЫ)
Әлдебір ісі үшін жаза салынды, кінә тағылды.~ Не деген ұят, қандай өкініш! Қосалқы атын айыпқа тартқаны батырдың көңіліне дақ қалдырмай жұбатар ма, жоқ па! Ғ.Мүс. ~ Қазіргі жағдайды салмақтап қараса, аманжанның сөзін де теріс дей алмас еді. Не істеу керек мұндайда? Жан бағып ауылға тайып тұрса, неге келдің деп айыпқа тартпас. О.Бөк. ~ Айтқанымнан қайтқан емеспін! — Егер қайтсаң айыпқа тартылатыныңды ұмытпа! Қ.Ысқ.
АЙЫПТЫ МОЙНЫНА АЛДЫ
Тағылған айыпқа келісті, кінәсін мойындады. ~ Логинов түнде ақшаны қалаға апарып жытырды, Мәметке өлсең аузыңнан шығарма деп шегелеп, тергеу болғанда, өзі айыпты мойнына алып қараңғы үйге қамалды. Ж.Айм.
АЙЫП-ШАМ КӨРМЕДІ
Кінәлаған жоқ; кешіріммен қарады. ~ Алғашқыда Әріп: «Бұл күнде қойды біз үшін соя ма? Сонда қалған етін қайда жібереді? деп жүрді. Кейін оның басты қасаптан алатынын байқады. Бірақ, бұны Әріп айып-шам көрмеді. Т.Әл.
АЙЫП-ШАМЫ ЖОҚ
Оғаш емес. ~ Мәселен, жандаралдың өзіне де бере алада. Және соларға берсе, сондай орындарға арыздар түсірсе, дұрыс бола ма екен, тақсыр?! «Өзіңізге бағынышты халқыңыздың тап ортасында бүлдіріп отырған осындай бұзақы адам бар» деп, содан көрген қорлығымызды айтсақ, айып-шамы жоқ па екен?!— деп сұрады. М.Әу. ~ Ал уақыт өте келе көзқарас өзгеріп, жағдай басқа әуенге түскен уақытта федеративті демократиялық республика идеясына ауысудың еш айып-шамы жоқ. К.Ахм. ~ Құла дүзде, иен далада Мәлік малайдан «өзге еркек кіндікті жоқ» екені рас болса, одан құпия жасаудың еш айып-шамы жоқ. Т.Жұр.

