Сақал-шашына ақ түскен қария, шал. ~ Әруағыңнан айналайын, ақ бас шал. Жылда ауылға барған сайын мен сенің. Кете алмаймын бейітіңе соқпастан. М.Шах. ~ Сені аңсаймын, қайнаған ақ бастаулар, Ақ бас таулар — самайын ақ басқандар. Сені аңсаймын, қазіргі ақ бас шалдар, Бұрынғы өреден құрт ап қашқандар, Су кешіп, жалаң аяқ от басқандар! М.Мақ. ~ Жанай мен Барақ бухгалтерлік іс қағаздарды рет-ретімен тексерушілерге әзірлеп беруге кіріскен. Тексерушілердің бастығы әлгі ақ бас адам сырттан Қасымды шақырып алды. С.Мұр.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АҚ БАТА
1. Игі тілек. ~ Бұларға қарғыс тимесін, — деді ең үлкен қарт шопан. — Мынау күн ұясына еңкейген, намаздыгер шақтағы менің тілегім, берер ақ батам осы. Ә.Әл. ~ Ақылды ананың адал перзентіне берген ақ бата — тәрбиесіне не жетсін, шіркін! Ә.Нұрш.
2. Салт-дәстүрге сай жасалған құдалық. ~ Аулақ жүр, ойбай! Ішің толып бара жатса, ақ батамен айттырған қалыңдығың — Гүлбаршынды іздеп тауып алмайсың ба? А.Сей.
АҚ БАТАЛЫ
Некесі салт-дәстүрге сай қиылған д.м. ~ Құда түсіп, құйрық-бауыр жескеннен соң – ақ баталы жесір басқаға кетсе, оған берілген қалың мал жесір иесіне түгел қайтарылып, оның үстіне қалыңсыз қыз немесе бір қыздың қалың малы төленсін. «Жеті жарғы.» ~ Қызықтап ақ отауға кірем, ақ баталы жарға қосылам дегенде, алдымда енем әл үстінде дегенде көңілім жабығып қалды. С.Бег.
АҚ БАТАНЫ БҰЗДЫ
Жолдан тайды; ақ некені қорлады. ~ Қайтеміз, құдайдың жазуы шығар… Жат жұрттық бала ғой. Ақ батаны бұзып, «бұзық қатын» атана алмаймын… Мен енді қойдым, — деді Нұрбике. Б.Май.
АҚ БАУЫР (БҰЛТ)
Мақтадай ақ, ұлпа. ~ Көкпен тірескен кәрі көз Алатаудың ақ бауыр ұлпа бұлттары үлбіреп тіл қатқан-дай болды. Ә.Шәр. ~ Ай сәулесіне малынып қалқып жүрген ақ бауыр бұлттың тасасына еніп, жоқ болды да, қайта көрінді. Т.Әб.
АҚ БӘЙБІШЕ
Елге сыйлы, сөзі өтімді, сыр-сипаты келіскен ел анасы. ~ Елудің жуан ішіне енсе де, өңін бермеген, салмақты, паң, манардай ақ бәйбіше еді. М.Мағ.~ Бір мезгілде қызының жанында тұрған келбетті семіз ақ бәйбіше: — Әй, жандарым, сендердің де әпке — қарындастарың, алдарыңда тілеулерің бар ғой. Мынау — қойнымдағы алтынымдай сақтаған жалғыз балам еді, бөтен елдің босағасын жаңа аттағалы келе жатқанда, бақытын күйдірмеңдер, аяңдар! М.Әу. ~ Батырдың ас қамын өзінен басқаға сеніп жасатпайтын ақ бәйбіше дастарқанын дайындап қойып, сырттап, үйге жолай алмай күйбеңдеп жүр. С.См.~ Ошаған би Бексананың маңдайынан сүйді. — Қайда жүрсең аман бол, қарағым. Енді көре алармын ба, көрмеспін бе, Аралбайдай әруақты атанды сыйлап, ақ бәйбіше енеңді қадірлеп от. Жарыңа, Жандырыңа жолдас, ауылыңа инабатты бол, жүдә тегі. С.См.
АҚ БЕЗЕР ДЕ КӨК БЕЗЕР (БОЛДЫ, ТАНДЫ)
Ант-су ішті, мойнына алмады, қарғанды. ~ Жылқышыдан келіп жоқшы екенімізді айтып едім, ол ақ безер де, көк безер боп, ұрылардың ізі өзінің ізімен бір түсін жатса да, көрдім дер емес. Ә.Әб. ~ Төрге шықпай есік аузындағы төңкерулі шелекке жайғасыпты. Жаңағы ақ безер де көк безер боп ақталғаны бекершілік екенін Ықсан түсінді; не де болса сөзді сабырлы бастамақ. М.Сүн. ~ «Ешкімнен ештеңе үйренбедім», — деп ақ безер де көк безер танатындар саппас сарамастар ғана шығар. М.Əл. ~ Сонымен табан үш ай ұстап. Құлайғырды қинап сұраған. Құлайғыр болса, қанша қорлық көрсе де, ақбезер де — көкбезер боп танудан жаңылмаған. Ж.Ах
АҚ БЕЙІЛ
Адамгершілігі мол, таза адам; арамдығы, жат пиғылы жоқ көңіл.
~ Ақ бейіл шалдың әңгімесінен кейін жігіттердің арқа-басы кеңіп қалды. Қасынан жіберетін түрі жоқ. З.Шүк. ~ Арыстаным-ай, ақ бейілім-ай, шойырылып қалған ағаң қалай есіңе түсті! Келші бері! — деп қуанышын да, өкпе-назын да бірге, бір-ақ айтып тастады. Ғ.Мүс.
АҚ БЕЛБЕУ ??
1. этн. Қаралы үйдің ер азаматтары марқұмның жетісін өткізгенге дейін тағып жүретін белбеуі.
2. Кейбір спорт түрлерінде спортшының дәрежесін көрсететін арнайы белбеу; атақ. ~ Ең жоғарғы шегі 10-дан (ақ белбеу) деп саналатын таэквондода 7-дан иелері ғана «сахюнним», яғни шебер аталады. БАҚ
АЙЫПҚА КЕСТІ (КЕСІЛДІ)
Қылмыстың өтемін белгіледі, жаза тағайындады. ~ Мына құдайы қонақтарыңның қайтар жолына бір-бір шапан әзірле, жерден қазсаң да тауып әкеліп қойыңды сой… «жаздым-жаңылдым» деп қонақасы беріп күтіп, бас мүжітіп, иығына шапан жауып шығарып саласың. Айыпқа кескенім осы!.. Д.Дос. ~ Қалмақ жоқшылары бұдан ары саудаласпады. Олар уыстан шығып, үміт үздірген жылқының табылғанына қуанып тұр еді. Өз малынын сыртында айыпқа кесілген он бестіге разы болды да, атқа қонды. Қ.Жұм.

