АЙЫБЫН БЕТІНЕ БАСТЫ
Қылмысын, қателігін, кінәсін тура өзіне айтып, айыптады. ~ Өлең жазумен әуестенем. Бірақ біреу «жас ақын» ден атаса, жұрт көзінше айыбымды бетіме басқандай ыңғайсызданып тұрам. Б.Соқ.~ Нұрғали ашуланбақшы да болды, айыбын бетіне басып отырған Ділдәдан бұрылып, сырт беріп кетпекші де болды. Б.Май. ~ Бұл халық қандай, айыбын бетіне басып желкелегенге жүріп тұр ғой. Б.Жұм. ~ Аянбай, айыбын бетіне басып, кергіген кеудесін тәубасына түсіргендей-ақ едім. А.Алт.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АЙЫБЫН ЖУЫП-ШАЙДЫ (ЖУДЫ)
Ақталуға тырысты. ~ Менсінбеді, көңілін таба алмадық деп намысқа шауып жаныға түседі. Әлде ризашылығы, әлде селт еткізіп сезімге бөлей алмаған айыбын жуып-шайғаны ма, сыбырлай жалап-жұқтап, ышқырына жасыл қағаз қыстырып жатқаны. Т.Сәу. ~ Арыстан ғажайып ұғымтал ит. Бұрынғыдай басқа қарғып, мәре-сәре еркелемейді. Сыпайы. Сырбаз. Жақындамайды да. Әйткенмен ретін тауып айыбын жуып-шайғысы бар. М.Қаб. ~ Мұнысы, бір жағы — өзінің ауа көшкен айыбын жуғаны болса, екінші жағы — Алпамыстың артық жаралған ерлігіне көңілі толған шын пейілі еді. А.Сей.
АЙЫБЫН МОЙНЫНА АЛДЫ (МОЙЫНДАДЫ)
Кінәлі, айыпты екеніне келісті, жөнсіздігі үшін ұялды, кешірім сұрады. ~ Жігіттер айыбын мойнына алғандай ұялайын деді, аттарына қарасты. Қара терге шомылып, бəрі де сүмектей болып сеңделіп қапты. Ж.Айм. ~ Щипачев ренжіп, залды тастап кетті. Біз де реніш айттық. Ол айыбын мойынға алып, кейін кешірім сұрады. М.Әу. ~ Малдыбай айыбын мойындағандай, төмен қарап үндемей қалды. Т.Әбд. ~ Нұрлан айыбын мойнына алып, ендігәрі қолы босай қалса, тура осылай тартатынын айтып әрең құтылды. Б.Тоғ.~ Ер қыранның жанына серік бола алмаған айыбын мойындаған күнәкәрдай жасып, именіп тұрып қолын сермеп қалды. Ғ.Біл.
АЙЫБЫН МОЙНЫНА ҚОЙДЫ
Қылмысы дәлелденді д.м. ~ Бұл өтірік донос!.. Бұл үкімет кісісін өтірік қаралау!.. Дәлелмен, документпен Петровтың айыбын мойнына қойыңдар, әйтпесе өтірік жала үшін сотқа берілесіңдер! — деп, үстелді қойғылап шаптықты-ай келіп. С.Сей. ~ Бұл іс мемлекетті басынғандық, – деді ол. Қайда барса да, кімге сөйлесе де,– егер де қатты тыю болмаса, қазақтар тағы да бас көтеруі мүмкін. Сондықтан, айыбы мойнына қойылып, абақтыға түскендерге ешбір аяушылық болуға тиісті емес. С.Мұқ. ~ «Жазықсыз» жапа шегiп, сойылға жығылған бес жылқышы мен әй жоқ, шәй жоқ қолды болған бiр айғыр үйiр жылқысы үшiн Алдиярдың айыбын мойнына қойып, тiзерлетiп қайтпақ. К.Сег.
АЙЫБЫН МОЙНЫНА САЛДЫ
Қылмысын дәлелдейтін айғақтарды келтіріп, мойындатты, айыбын бетіне басты. ~ Құлагерді кім күндесе жауыздық та соның қолынан келді. Табыңдар, айыбын аямай мойнына салыңдар. Сонда ғана Сағынай бір аунап түседі. С.Жүн.
АЙТЫП СҰРАМА
Сөзбен айтып жеткізу қиын. ~ Бұрын өмірі іргесі бөлінбеген туыстардың бір- біріне деген сағынышын айтып сұрама! Қ.Жұм. ~ Әсіресе өзінен жасы үш, төрт жас үлкен ешкі бас, сойдаңдаған, қылқа мойын балаға өшіккенін айтып сұрама. Б.Жұм.
АЙЫБЫН ТАРТТЫ
Кінәсін мойнына алып, айып төледі. ~ Жарайды, бір тентектің айыбын мен-ақ тартайын. Есік алдында қара арғымақ байлаулы тұр. Ал мынау үй иесінің жапқан шапаны, — деп қасқар ішік ұсынғанда, Қоразбайдың тілі күрмеліп қалды. Б.Тоғ.
АЙТЫП-АЙТПАЙ НЕ КЕРЕК (НЕМЕНЕ)
Не айтары бар, айттың не, айтпадың не, еш пайда жоқ. ~ Айтып-айтпай не керек, Мезгіліміз жеткен соң. Кеудедегі
жалынөрт. Су құйылып өшкен соң. Жастық дәурен, жалын мәрт. Бұхар ж. ~ Айтып-айтпай не керек, Бip кез мен де мына
сiңлiм сияқты, Ұяң едiм, сұлу едiм керемет. М.Шах. ~ Көзі тірі кезіндегі сәбидің бірде-біреуі тоқтамады. Айтып-айтпай не
керек, не көрмедік, неге көнбедік!..О.Бөк.~ Қойшы, айтып-айтпай немене, сол ұшқышты күткелі кәдімгідей қыз болып
қалдым. Еркекше киініп жүрсем де, бойымды жинақы, сымбатты ұстағым келеді. Қозғала алмай жатса да ол соның бәрін
сезеді. К.Қаз. ~ Баласын бақшаға орналастыра алмаса, дүкеннен кілем таба алмаса… айтып-айтпай не керек, әйтеуір,
сондай сәтте аспанды аласартып, күнді батырып жазады-ақ. Тіпті көршісінің қатты түшкіргеніне саяси мән беретін
«сауаттылар» да барын айтсаңшы!.. Ғ.Қаб.
АЙЫЗ ҚАНДЫРАР
Көңілден шығып, рахат сыйлар; құлақ құрышын қандырар әңгіме (ән, күй т.с.с.) ~ Арқалы, жоталы келген қалың иық, жуан балтырлы атпал азамат, кесек грузчиктер күрессе, нелер алпамсадай жігіттерді жағадан ұстай бере, арқадан соғатын. Иығынан асыра, екі табанын тарс еткізе, шалқасынан құлату «грузчиктер күресі», «Затонның әдісі» – деп, айт күндерінің айыз қандырар аңызы боп тарайтын. М.Әу. ~ Үш қатынның басы біріксе бір қатынның сорына көрінбек. Бұлардың сорлатпаса да айыз қандырар әңгіме етіп отырғандары өз құдағиларын ың бірі еді. Ғ.Біл.
АЙ-ШАЙ (ӘЙ-ШАЙ) ЖОҚ
Ештеңеге қарамай, ешкімді елемей киіп кету, бірдеңеге кірісіп кету, дүрсе қоя беру туралы. ~ Мұқан балуанды алдына салып, үйге Жақан кірді. Ол келе ай-шай жоқ, тура төр үйдің есігін тартқылады… І.Жан. ~ Әй, мынауың дүлей ме, дүңгене ме, кім өзі? – деді. – Ай-шай жоқ біреудің үйін бұзып кіріп!.. Қ.Ысқ. ~ Аялдамаға келіп, бос тұрған орындыққа отыра бергені сол еді, ақ көгершін секеңдеп жанына жетіп келді: «Өй, мынау менің артымнан қуып келген бе?!» – деп таң-тамаша қалды. Әй-шай жоқ, қайтадан қолына келіп қонды. Д.Рам.

