Қылмысын дәлелдейтін айғақтарды келтіріп, мойындатты, айыбын бетіне басты. ~ Құлагерді кім күндесе жауыздық та соның қолынан келді. Табыңдар, айыбын аямай мойнына салыңдар. Сонда ғана Сағынай бір аунап түседі. С.Жүн.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АЙТЫП-АЙТПАЙ НЕ КЕРЕК (НЕМЕНЕ)
Не айтары бар, айттың не, айтпадың не, еш пайда жоқ. ~ Айтып-айтпай не керек, Мезгіліміз жеткен соң. Кеудедегі
жалынөрт. Су құйылып өшкен соң. Жастық дәурен, жалын мәрт. Бұхар ж. ~ Айтып-айтпай не керек, Бip кез мен де мына
сiңлiм сияқты, Ұяң едiм, сұлу едiм керемет. М.Шах. ~ Көзі тірі кезіндегі сәбидің бірде-біреуі тоқтамады. Айтып-айтпай не
керек, не көрмедік, неге көнбедік!..О.Бөк.~ Қойшы, айтып-айтпай немене, сол ұшқышты күткелі кәдімгідей қыз болып
қалдым. Еркекше киініп жүрсем де, бойымды жинақы, сымбатты ұстағым келеді. Қозғала алмай жатса да ол соның бәрін
сезеді. К.Қаз. ~ Баласын бақшаға орналастыра алмаса, дүкеннен кілем таба алмаса… айтып-айтпай не керек, әйтеуір,
сондай сәтте аспанды аласартып, күнді батырып жазады-ақ. Тіпті көршісінің қатты түшкіргеніне саяси мән беретін
«сауаттылар» да барын айтсаңшы!.. Ғ.Қаб.
АЙЫБЫН ТАРТТЫ
Кінәсін мойнына алып, айып төледі. ~ Жарайды, бір тентектің айыбын мен-ақ тартайын. Есік алдында қара арғымақ байлаулы тұр. Ал мынау үй иесінің жапқан шапаны, — деп қасқар ішік ұсынғанда, Қоразбайдың тілі күрмеліп қалды. Б.Тоғ.
АЙ-ШАЙ (ӘЙ-ШАЙ) ЖОҚ
Ештеңеге қарамай, ешкімді елемей киіп кету, бірдеңеге кірісіп кету, дүрсе қоя беру туралы. ~ Мұқан балуанды алдына салып, үйге Жақан кірді. Ол келе ай-шай жоқ, тура төр үйдің есігін тартқылады… І.Жан. ~ Әй, мынауың дүлей ме, дүңгене ме, кім өзі? – деді. – Ай-шай жоқ біреудің үйін бұзып кіріп!.. Қ.Ысқ. ~ Аялдамаға келіп, бос тұрған орындыққа отыра бергені сол еді, ақ көгершін секеңдеп жанына жетіп келді: «Өй, мынау менің артымнан қуып келген бе?!» – деп таң-тамаша қалды. Әй-шай жоқ, қайтадан қолына келіп қонды. Д.Рам.
АЙЫЗ ҚАНДЫРАР
Көңілден шығып, рахат сыйлар; құлақ құрышын қандырар әңгіме (ән, күй т.с.с.) ~ Арқалы, жоталы келген қалың иық, жуан балтырлы атпал азамат, кесек грузчиктер күрессе, нелер алпамсадай жігіттерді жағадан ұстай бере, арқадан соғатын. Иығынан асыра, екі табанын тарс еткізе, шалқасынан құлату «грузчиктер күресі», «Затонның әдісі» – деп, айт күндерінің айыз қандырар аңызы боп тарайтын. М.Әу. ~ Үш қатынның басы біріксе бір қатынның сорына көрінбек. Бұлардың сорлатпаса да айыз қандырар әңгіме етіп отырғандары өз құдағиларын ың бірі еді. Ғ.Біл.
АЙТУҒА ТІЛ ЖЕТПЕЙДІ
Ауызбен айтып, сөзбен сипаттау мүмкін емес. ~ Айтуға тіл жетпейді тәтті жырын. Мәжнүннің атын білер, жайын білмес, Қазаққа ұқтырайын біраз сырын. Шәк. ~ Зағираның қаншама қиналғанын, біздің аяқ-қолымыз суып, қалай үрейленгенімізді айтуға тіл жетпейді. М.Мағ. ~ Ох, шіркін-ай. Адам өмірінде сыпаттап айтуға тілің жетпейтін неше алуан бақытты минуттар бола береді-ау. Б.Соқ.
АЙТУҒА ТІЛ ЖОҚ
Ойын, ыстық ықыласын жеткізуге батылы бармайды; айтуға жүрегі дауаламайды. ~ Сылдыр еткен шөп, шәу еткен ит болмастан жыландай сумаңдап, сұқсырдай сүмеңдеп сұр атқа таман келе берді. Кермеде елегізіп тұрған ақсұр ат суық қолдың келгенін сезіп, айтуға тіл жоқ, айбар қылғандай керме астында бұлаңдап тықыршып тура алмады. І.Жан. ~ Бірақ сол тілегімді оған ашып айтуға тіл жоқ. Тіл бар-ау, тілге тілекті жеткіздірер тәуекел жоқ. Ә.Нұрш.
АЙТУДАЙ-АҚ АЙТТЫ
Жетесіне жетердей қып айтты. ~ 20 жыл бойы қазақ тілінің қажеттігін айтудай-ақ айтып, мұқтаж етіп келеміз. БАҚ ~ Мен айтудай-ақ айттым, әке-шешем де, қыздың өзі де көнбейді, мен қайтейін,—деп міңгірлеген Жаңабаевтың даусын естігенім болмаса, өзін кере алғаным жоқ. Ә.Әб.
АЙТУЛЫ АДАМ (АЗАМАТ)
Ел назарындағы, беделі бар, абыройлы кісі. ~ Ыбырай дейтін кісі болыпты. Ел басқарған айтулы адам екен. Соның бір құрдасы Төлебай дейтін кісі қамшыгер екен. Ж.Баб. ~ Жүрегiм уiлжiп, майдай ерiп барады. «Құдайым-ау, осы қос құлыншағымды менен көрi бақытты ете гөр! Аман-есен ержетіп, айтулы азаматтар болсын! » — деп күбiрледiм iштей езiлiп тұрып. Ж.Шағ.
АЙТУШЫ ЕРДІҢ ҰСТАСЫ
Сөзге шебер, ділмар. ~ Ендігі сөздің қысқасы, Айтушы ердің ұстасы, Сығалап атқан ақ перен, Қалаған жерден ұрады. «Қыз Жібек».

