ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Көп уақыт өтік кетті. * Ел құлағы елу емес, жүз болып тұрған мынау апай-тұпай заманда біреу болмаса біреу біліп, бетіне басар депсес кенген. Міне, сол сандалбай жылдардан бері де талай су ағып, ағаш басы бүрлепті-ау… О.Бөк.

Талабы таудай ер жігіт. * — Мінезің, түсің жақсы надан дерге, Артық өнер қиын ба талапты ерге? Абай.

Сымбатты, дене мүсіні мінсіз, әдемі. ~ Ойхой, орыстың қыздарының санын көрсең ғой. Жарқыраған бота тірсек, құлын мүсін. Тал бойында тарыдай мін жоқ дерлік. Ж.Шәк. ~ Қалай ғана байқамай келген, он екі жыл қойнында жатқан Қамқа әлемдегі ең әдемі әйелдердің бірінен екен- ау, тал бойында тарыдай мін жоқ, нағыз сүмбіле сұлудың өзі. О.Бөк. ~ Талдырмаш денесі мен тал бойында тарыдай мін жоқ. Шиедей үлбіреген екі ерін жұқа да, қалың да емес. С.Дос. ~ Майраның тал бойында ине жасуындай бір мін болса, ол оның мұрнында. Мұрны сәл тампыштау. Бірақ ол да мін емес. Б.Соқ.

Ағынан жарылды, көп нәрседен хабар берді, ештеңені жасырмады, көп әңгіме айтты. * Ұзақ жолдың қалай қысқарғанын білмей де қалдым. Ол маған жаны ашып қамқорымды соғып, талай сыр ашты. Н.Сер. * Сонау қырық бесінші жылдан бері Қазанғап пен Едігенің жолы бір түсті де, екеуі талай-талай сыр ақтарған. * Оның үстіне осы жолы қалада болған сапарында бұрыннан өзіне жақсылық көрсетіп, жең ұшынан жалғасып жүретін ұлығы, сатылып келген дос болса да, марқамат періштесіндей болып, Жарасбайды оңашаға алып, бір талай сыр айтып, ақыл берген. М.Әу.

Аман қалу үшін жанын салып тырмысты. ~ Тіршіліктің сарсаң сергелдеңінен сезім пырағы да шығандай бастаған заманда тек Мұқағали сынды табиғаттай жан тазалығын тал қармап жүріп тағылым етер тау тұлғаларға ғана осылай сүю, осылай сағыну бақыты бұйырмақ. Ал азаматтық, адамгершілік деген ұғымдардың өзінде өрелі ой, биік сезім, жан мөлдірлігінен өрілетін болса керек. Ф.Оңғ. ~ Артық болмаса — әлгі тақуалар жарық дүниеден тістей қатып неғып кеткісі жоқ. Суға кетіп бара жатқан адамға ұқсап тал қармап, өлмеуді ойлап дәрігір жағалап жүгіріп жүргені. Д.Дос. ~ "О кэй!- деп әуеледі капитан.- Америка — техниканың елі. Шофер атаулыны біз төбемізге көтеріп қарсы аламыз". "Жо-жоқ, сіз сәл аялдаңыз, мен әлі де қабырғаммен кеңесейін",- деймін тал қармап. М.Қаб. ~ Мұнысы тал қармаған жанның дәрменсіз қоқан- лоқысы, өзіне айтқан жұбатуы екенін өзі де іштей сезетін. Ә.Асқ.

Ағынан жарылып, көп әңгіме айтты, талай шындықтың бетін ашты. * Сөзі мірдің оғындай сол Шүртидің жиені “гүңшы” (коммуна) деп аталатын жаңа қоныстағы жаңа ауылға жеткенше талай сырға қандырды. Ғ.Біл.

Назды, епті, нәзік қимылдары көздің жауын алды. ~ Биғанша марқұм мезгілсіз өліп кетті: жасы жиырманың үшеуінде еді. Екі беті алмадай, көзі мөп-мөлдір қара, тал шыбықтай бұралған таңдаулы сұлудың езі еді. Б.Май. ~ Ол сені сағынды, Айғаным осы күні тал шыбықтай бұралып, бота көзі жаудырап, қасы қиылып, қара шашы толқынданып, шолпысын сылдырлатып кіріп- шығып дамыл таппай жүр… М.Дәул. ~ Есік алдында тал шыбықтай бұралып, көзі жалт- жұлт еткен қара торы қыз бала қазан асып жүр. Б.Тоғ. ~ Хансұлу — Әзбергеннің қарындасы. Пахраддиннің маңдайына біткен жалғыз қызы. Тал шыбықтай бұралып бойжетіп қалған бүгінде. С.Елу.

Өмірде көрген қиындықтары аз емес. ~ Жауып жатса, талай дүниенің елесін көз алдына келтіретін сияқты. Ол әлі жас та болса, талайды көрген бала. С.Мұқ. ~ Қызарған екі көздің, алды салбыраған екі ісік дорбаша. Қысқасы, талайды көрген, от пен суды талай кешкен адамның сыңайы. Б.Соқ. ~ Бәйтенде үн жоқ. Оймауыт қоштасарда оның қолын сілкіп қалып: – Ұнжырғаң түспесін,– деді бұйыра сөйлеп. – Аман болсаң, әлі талайды көресің. Т.Әбд.

Сылаң қағып, сұлуланды; нәзік қимылдады. ~ Менің сенен сұрағым келеді: қарғамысың, көгершінбісің? Күлшені білесің, қаның қандай ыстық болса, онікі де сондай ыстық. Ол саған жауап та бермей, мойынын да бұрмай кетті ғой; онысы бекер; оны мен білемін, саған сүюге оңай болсын дегені. Бірақ сен тал шыбықтай майысуың керек, әйтпесе сені жел сындырады, сен шаңға, батпаққа батасың. Жыланнан ақыл күткенше желге қайысқан артық. Ж.Айм. ~ Менің еркем кем бе екен! — Жеңгесі бұны айтқанда көктемгі тал шыбықтай майысады. Ж.Нәж. ~ Аралбайдың қоқан- лоқысына Күлжекей қалай көне қалды? Жігіт басымен Қасболаттың өзі жау алдында неге тізе бүкті? Осы бір өткен істің өкінішін ойлағанда Қасболат тал шыбықтай майыса беріп еді. С.Ом. ~ Мына сөз ашық аспанда күн күркірегендей аса жайсыз әсер етті. Есік қапталында тал шыбықтай майысқан Жансаяның жүзін жас жуып кетті. Д.Дос. ~ Қолын бойжеткен алдынан тартып алып, шалқасынан жатқан күйінше оң бүйіріне аунап, тұруға қам жасады. Әсем бұратыла иіліп, жігітті қаусыра құшақтап, түрегеліп, кеудесін тіктеді. Белі жел өтіндегі тал шыбықтай майысады. Д.Дос.

Тағдырдың маңдайына жазғаны д.м. * Қазақтың талайына жазылған санның бірі -16. Оны бұрын да жазғанбыз. Бұл — бір кілтсөз екен. 1916 жылғы қазақтың көтерілісінен соң, бір жыл ішінде Ресей империясына топалаң келіп, патша тақтан құлады, құлады да қызылдар оның орнын басты. С.Дат. * Екі байға тиесің деді ме әлгі сыған? Ғажап қой, Қап, мен де бал аштыруым керек еді. Мен де білейін, талайыма жазылғанын. Ш.Құм.