ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Тұс-тұстан ағылып келіп, лап қойды. ~ Қаптады жан-жақ қап-қара селдей, Көкпеңбек түтін, қызды бір майдан. Ақ алмас қылыш айқара сермей Құйылды шабыс қыр менен ойдан. Ғ.Қай. ~ Селдей қаптап Бөгеттерді қиратып, Ғасырға аттап, Әрі қызу, әрі тез шалқи түсті, Оңай ма бәрін түгел алу жаттап. Д.Әб. ~ Сәуле тартынған сайын Темірдің өрттей қаулап, селдей қаптағысы келді де, лажсыздан ұят сақтап өзін-өзі әрең тежеп қалды. Ә.Әб. ~ Алаяқ көк жылқылар тыныш даланы дүбірлетіп, селдей қаптап келіп қалды. Ә.Нұрп. ~ Селдей қаптап, тасқындай тасыған Темірдің түпсіз терең ойының тоқыраған жері осы болды. Ә.Әб. ~ Қара да селдей қаптаған, Қайран да жұртым жауласпа. Көк аспан жаққа аттанам, Басымды беріп алмасқа. Е.Алш.

Бір- біріне сілтеп, жұмыс істегісі келмейтін жалқаулық хақында. ~ Өз бетімен ат тауып міну Қартқожаның қолынан келмейді. Ол жолдастарына сенеді. Жолдастарының түрі әлгі. «Сен салар да, мен салар», бәрі де енжар. «Кісіге күніңді салмасын!» деген осы да. Имақандар маған бір күнгі еңбегін қимайды, бір қойдың терісін пайда қылғанды тәуір көреді…» деп ойлайды. Ж.Айм. * Шағын қаладан ұсақ қулықтарын ала келген Алтын Қарашаштың көнбістігін, сен салар да мен салар, атқа жемді кім салар бақай есептен алыстығын тез аңғарып, есепшотқа тізіп қойса керек. М.Қаб. СЕН САЛАР ДА МЕН САЛАР, АТҚА ЖЕМДІ КІМ САЛАР

Көмегі, ықпалы болды, пайдасын тигізді. ~ Осы сапарымда Сәбең қазақтың жақсылары мен жайсаңдардың танып-білуіме, сыйлас болуыма көп себін тигізді. Ә.Нұрш. ~ Осман болса ол да бір күн барып қол ұшын бере алмай, аңдушының көзіне түсіп қалмау сақтығымен қазақ ауылында тығылып жатты. Бұлардың ісіне тек Қарымсақ көп себін тигізді. Ж.Ахм. ~ … қамшы сабындай қысқа тағдыр жолында азды-көпті себін тигізіп, көптеп көмектескен өлі, тірі жандардың демеуін анық сезді… М.Қаб.

Сана-сезімі артты. ~ Әлде Мәскеуде университетте оқыған неміс әйелінің адамгершілік сезімі оянып, оғанжан ашырлық істеп жүр ме? І.Ес. ~ Бұл бағытта революциялық сана-сезімі жоғары орыс пролетариатының соңына қазақ елінің сезімі ояна бастаған алдыңғы қатарлы ұл-қызы ерді. І.Ес. ~ Төңкерістің тарихи алғашқы толқынымен бір аударылып түскенге дейін, жүрегінде алғашқы рет тап сезімі оянғанға дейін, Саналының кегі, ашулы түйіні, өзіне ғана жәбірлік еткен Бұзаубайда ғана болды. М.Дәу. ~ Мына жігіттің жанын сонша егілткен ол қандай қыз екен? Кімге арнап шығарды? Балғын қыздың көкірегінде бірінші рет қызғаныш сезімі оянды. З.Шүк. Көңілі түсті, сүйіспеншілік сезімі пайда болды. ~ Ауылдас болып, өзінің Байтабынға айттырылғанын білетінАқбөкен оған деген отты сезімі оянбаса да, біртүрлі жылы тартып, іштей оны өзіндік санап, жақсы көре бастаған. І.Ес.

Өте ауыр, зілдей. ~ Жанындағы серіктерінде де үн жоқ. Қалай үндесін, бағанағы ауылдағы көрген көріністері екі иіндерінен сегіз батпан ауыр жүктей жерге жанши түсіп, бастарын көтертер емес. І.Ес. ~ Өлтірейін мен,— деді.— Менен күші әкемнің Бір батпандай артық-ты. Әкемнен күші мұның да сегіз батпан тартыпты. А.Байт. "ҚҚҚ".

Немқұрайды күйін өзгерткен жоқ. ~ Борап, ұйтқып соғар тентек мінез де танытпай, үн-түнсіз жауып алғаны ауыр екен: бірде ұйқың келеді, бірде өз-өзіңнен жер тепкілеп айғайлағың келеді — сезімің селт етпейтін сергелдең күй кешесің, әйтеуір, басынан кене шаққан адамдай мең- зең, өз алдына лағып, бұйығы тартқан біреулер. О.Бөк.

Безеріп, міз бақпайтын, қатыгез, сезім атаулыдан ада адам туралы. ~ Сегіз кессе сіркедей қан шықпайтын топас әкенің сорақы қылығына ішім күйеді. «Асықпай тұра тұр, Тоқсанбай, қыбыңды бір табармыз»,- деп сырттан кіжінемін. С.Ом.

Көңіл көтеріп, сауық құрып, сайран салды. ~ Е, колхоз бізді сейіл-серуен құр деп қостап шығарып отырған жоқ. Оны сен тегі шам қылма, Оспанқұл, білдің бе? — деді. М.Әу. ~ Ал мұны бастан кешпей сауық-сайран, жеңіл-желпі сейіл-серуен құру — серілікке жатпайды. Өйткені серілік басқа, секектеу басқа!.. И.Сап. ~ Сол шектеулі сызық арқылы өтетін қозғалыс екі жақты болды, жұрт көңілдестік танытып, әуелі бір топқа, сосын екінші топқа қосылып, әрлі-берлі сейіл-серуен құратынды шығарды. В.Расп. ~ Өздеріңіз де білесіз, бұл арада телегей-теңіз шалқып, үлкен кемелер жүзеді әлі, жұрт сейіл-серуен құрады… В.Расп. ~ Біздің барған кезіміз соғым уақыты еді. Олар жеңіл шанаға қос-қос ат жегіп, сейіл — серуен салады екен. С.Бег

Адамды қоршаған шексіз кеңістік, бүкіл әлем, дүниенің төрт бұрышы. ~ Жетінші тілек тілеңіз, Желкілдеген ту келіп, Жер қайысқан қол келіп, Сонан сасып тұрмасқа! Сегізінші тілек тілеңіз, Сегіз қиыр шартарап Жер тұлданып тұрмасқа! Тоғызыншы тілек тілеңіз, Төреңіз тақтан таймасқа! Бұхар ж. ~ Қосының болсын қазақтан, Сегіз қиыр шартарап, Төрт құбылаң түгел боп, Төріңде отыр, салмақтан. Он екі айда жаз келер, Көктемеде қаз келер. Бұхар ж. ~ Бір-біріне дұшпан, үйірлігі жоқ төрт нәрсенің басын біріктіріп, сонан жасады. Тоғыз жолдың торабы, сегіз қиыр шартарап, төрт бұрышы түгел он түрлі қазына орнатып, төрт жүз қырық төрт жердей бекіту салып, үш жүз алпыс (алтмыш) өзен ағызып, он екі жерден даруаза жасап, мешіт те — өзінде, базар да — өзінде, көше орамлар да — өзінде, бау ағаш та — өзінде, — жерде не болса, бәрі өзінде; көкте не болса, бәрі өзінде; ексе, бітпейтін; қуса, жетпейтін; ауызбен айтып болмайтын қылып жасады. БС "Қазақтың түбі". ~ Әдебиеттің «Сегіз қиыр шартарап» ғаламында өзінің сәруар сәулелі әлемін жасайтын қаламгерлер сирек. Бұл шапағатты бақыт кез келгеннің маңдайына бұйыра бермесе керек. Қ.Аман. ~ Мәселен, Пушкин күзді жақсы көретінін, шабытының күзде тасқындайтынын айтып өлең жазады. Абайға бұл — тақырып емес. Дәстүрдің шектеуі. Тақырып жөнінен кейде дәстүрден шығандап, құрық үзіп кете алмайтын Абай, аудармаларында «сегіз қиыр шартарапты» шарлайды. Т.Шап.

Ер жігіт кез-келген жағдайда ұнжырғасын түсірмейді д.м. ~ Мейлі енді, «жігітке сейіл де сейіл, сергелдең де сейіл» деген. Көрмеген жеріміз ғой, көріп қайтармыз азар болса. Әйтпесе біздің адресімізді кім іздеп тауып алмақ. Ұзынағашқа келгеніміз де жаңа. Б.Қыд. ~ Қыдыш. Қарағым-ай, сейіл де сейіл, сергелдең де сейіл емес пе? Ойында озған, шында да озады. Кел, Жүке, осыны екеуміз бәйге қылайық. М.Әу. ~ Марлен адам болды. Азар болса мені қамар, Владиленаны мықтағанда балалар үйіне берер. Ал Марлен азамат, ол үшін сейіл де сейіл, сергелдең де сейіл. Б.Қыд.