Қоқиланды, қырына алды. ~ Он жетінші жылғы төңкерістен кейін екі жылдай аумалы-төкпелі заман болды ғой. Айғырдай азынап ақтар келді. Елді қырып-жойып бір тарының қауызына сыйғызды. Барғанынан келмесін, жатқан жерінен тұрмасын. Аты өшсін!.. C.Ом. ~ Тамағы тоқ, жұмысы жоқ, күндіз-түні ерігіп бос жатқан бойдақ әскерді әйелсіз, некесіз ұстау мұншалық қиынға түсер деп кім ойлаған. Елден шыққалы әлденеше жыл болған, содан бері бір шүйке бас көрмеген, кілең бір айғырдай азынаған еркектер. Қ.Жұм.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АЙДАН (АЙДАЙ) АНЫҚ (АЙҚЫН)
О бастан белгілі, дау, күмән тудырмайтын жәйт туралы. ~ Есік ашса кең аспанның күймесі, Айдан анық маған орын тимесі. Уа, дариға, жерге түспес жұлдыздар Сенің алтын омырауыңның түймесі. Н.Айт. ~ Осы антұрған намысқа қызып, біздің сыртымыздан неше түрлі пәле қарастырып жүр дейді. Қанайдың жай-жапсары бізге айдан айқын. С.Ом. ~ Балпық — батагөй қария, ділмәр шешен ғана емес, ел басшысы — көсем болғаны айдай анық. Б.Тоғ. ~ Жомарт үшін бәрі де айдай айқын, анық көрінетін. Махаббат жайлы ол ешуақытта пәлендей мән беріп, жөн сөйлеген емес. Ә.Әл.
АЙҒЫРДАЙ АРҚЫРАДЫ
Деміне нан піскен кеудемсоқ адам туралы. ~ Ал бұл мәселемен, меніңше, Қойшық айналыссын, Қойшықты бәріміз білеміз, жазғыш жігіт, тез жазады, тарих туралы төрт кітабы бар. Жазушылар одағының айғырдай арқыраған мүшесі. Ғ.Қаб.
АЙДАН АЙЛАР ЖҮРДІ (ӨТТІ)
Тым ұзақ сапар, алыс жол туралы. ~ Айдан айлар жүрдім; зорығып астымдағы атым өлді, жылдан жылдар жүрдім; етігімнің күйігінен іші жанып, үйімде қатыным өлді. Қ.ерт. ~ Сол ханының үлкені Ақшахан деген еді. Сол ханның қол астына келіп кірді. Сонда ел арасында жүрді. Бір талай заман болды, айдан айлар өтті, һешбір кісі мұның батыр екенін білмеді, тек қонақ болды да жүрді. «Ер Тарғ.»
АЙҒЫРДАЙ АРҚЫРАП, ТҮЙЕШЕ БОЗДАДЫ
Жан шошырлық, ұнамсыз, әлем-тапырық үн шығарды. ~ Өз ғұмырында поезд дегеннің атын естігені болмаса, әлі көре қоймаған, әйтеуір айғырдай арқырап, түйеше боздаған жойқын мүлік деп естіген. О.Бөк.
АЙДАП КЕТТІ
1. Барымталап, біреудің ұрлап әкетті. ~ Кейін бәрі де қайта жиылып келіп, «малымыздың төлеуі» деп, боз атты шығарып алыпты. Айып-қиыбы деп, қызыл сиырды айдап кетіпті. М.Әу. ~ Жәніке-Сарының тентек ұлдары, жұтта кеткен есесін көршілерінен қайтарады. Бақа бастаған жеті жігіт кейіндеп қала берген. Мойынқұмда отырған Ұлы жүз аулының бір бөлек жылқысын көтере айдап кетті… З.Шүк.
2. Біреудің көлігін заңсыз түрде жүргізіп әкетті; машина ұрлап қылмыс жасады. ~ Оралда бір аптаның ішінде үшінші мәрте бөтеннің көлігін айдап кеткен 8 жастағы мектеп оқушысы полицияның қолына түсті. БАҚ
АЙҒЫРДАН ШЫҚҚАН БИЕ
Құрсағына жаңа ғана қүлын біткен, тоқтаған бие. ~ Айғырдан шыққан бие орташа есеппен құлынын құрсағында 11 ай, яғни 335 тәулік көтереді. БАҚ ~ Қазақы айғырдың өз үйіріне шаппайтындығы, үйірдегі өз ұрпағын қуып шығатындығы, басқа айғырдан шыққан биені қуып жүріп ағызып жіберуі, басқа айғырдан туған тай-құнандарды үйіріне кіргізбеуі, бұл жылқы жануарының тектілігін көрсетеді. БАҚ
АЙДАҒАН ҚОЙДАЙ
Біреудің ырқына түсу туралы. ~ Кіммен жатыр соғысып? Кесілген бас, аққан қан, Ел жүрегін шошытып. Қора-қора адамды,
Күнде айдады тоғытып. Көлге айдаған қойдай ғып, Қызыл қанға обытып. Ж.Жаб. ~ Оқытудан тазамын, Мектебіңнен мен
аулақ. Елден ерек ен аулақ. Болдым, қыстай қылғаным: Қылжақ, ыржақ, қыдырмақ. Анау өңкей «құйқалақ» Қарды қыстай
қиқалап. Айдаған қойдай шұбырмақ. І.Жанс. ~ Қала алмай Әбдіқапар бұғып төмен, Қарады бұл қимылға күдікпенен.
Халықты патша заңы баяғыдан, Айдаған қойдай қылып шыбықпенен. C.Тұр.
АЙДАҒАНҒА ЖҮРЕТІН, АЙТАҒЫНА ҮРЕТІН
Біреудің айтқанын екі етпейтін жағымпаздық туралы. ~ Оларға ғылым да, өнер де керек емес. Тек ақша ғана керек. Ақша болса, бәрін сатып алам дейді. Ғылым академиясы тарады, ақын-артист – байды мақтап зарлаған жарапазаншы. Оларға айдағанға жүретін, айтағына үретін ойсыз-өнерсіз тобыр керек!.. Т.Сәу.
АЙҒАЙ-ҰЙҒАЙ (БОЛДЫ)
~ Лезде ауыл айғай-ұйғай болды. Дүсірлеп, шұрқырасып жылқы да келіп қалды. «Жүгір! Мін! Жүген, жүген!» деген дауыс естілді. Ж.Айм. ~ Роберт бір сәт сигнал күткен спортшыдай қатып қалды да, кілт бұрылып, асфальт көшені тарсылдатып қаша жөнелді. Тарс етіп мылтық атылды. Айғай-ұйғай, шырылдаған ысқырық… Т.Әб.

