Тумысынан бұзылған, жатырынан кем туған. ~ Алаштың алдын қара тұман жапқан, Мынау орыс обыр ол еміп жатқан. Заман азған шағында адам азбақ, Көп ерлер жаумен бірге елін шапқан. Кешегі Абылайдан азып туған Уәли анау қарт қатынмен басы қатқан. Шормаңдай шолтаңдаған шолақ билер Орыстың шекпеніне елін сатқан. М.Жұм. ~ Келешектен ұялсаңдаршы! Күйіп кеттім ғой, шыдай алмадым ғой! Айтпайын десем де қоймадыңдар ғой, түге, азып туған мұндарлар! – деп тұра жөнелді. Ж.Айм.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АЗЫП-ТОЗЫП КЕТТІ
Аштық пен жоқшылықтан зардап шекті, жүдеп-жадап кетті. ~ Енді кісі қолына қарауға, бардың өзін өлшеп ішуге көшті. Бұрын Сақыпжамалдың баласы деп, ешкім шетке қақпайтын, енді ешкім де мұның көңліне қарамайтын болды. Айналасы екі-үш айдың ішінде жүдеп-жадап, азып-тозып кетті. М.Мағ. ~ Азан-қазан болған үшеуі бірі баласымен, бірі жарымен, бірі әкесімен табысып жатты. Жәния қартайып, азып-тозып кетіпті. Қара торы өңі қуқыл тартып, бота көздері шүңірейіп қатты жүдепті. Ү.Жәл.
АЙ АРАЛАТПАДЫ
Жиі-жиі, ай сайын. ~ Бұрын апта сайын той, ай аралатпай көкпар, бәйге өтетін. Қазір бәйге, көкпар жоқ. М.Мағ. ~ Ары қарай арам тер болған жоқ. Бар қолынан келер көмегi – ай аралатпай сонау Кiшi станицадағы Зылиха апаныкiне барып тұрады. Т.Сәу.
АЙ АРТЫНАН АЙ ТУДЫ (ӨТТІ)
Толассыз жылжып, өтіп жатқан уақыт туралы. ~ Санаулы күндер сырғып өтіп жатты. «Туған ай – тураған ет». Ай артынан ай туып, жылдар жылжи берді. Ү.Жәл. ~ Сонда алғаш рет шабыт орнына нағыз «творчество азабын» бастан кешкен. Поэма шатқаяқтап жүрер емес. Ай артынан ай өттi. Т.Сәу.
АЗУ ТІСІН КӨРСЕТТІ
Сұс байқатты, айбар танытты. ~ Махмұт кіммен қалай сөйлесуді білетін. Өзінен қызметі төменгі, бағынышты адамдарға, шайнап тастайтын азу тісін көрсете алатын, ал өзінен жоғары, өзі бағынышты, не өзінің тағдырына себі тиетін мықтылардың алдында шляпасын қолына алып, шұлғып тұруды да ұмытпайтын. І.Ес. ~ Бұл үйге кеп жүретін адамның бірде-біріне жылы ұшырамайды. Бөгде кісі маңайлайын десе, ырылдай қоя береді. Кейбіреулері ерленіп жабыса берсе, Қасқыр ернін ыржитып азу тісін көрсете бастайды. М.Әу.
АЙ АРТЫНАН АЙ, ЖЫЛ АРТЫНАН ЖЫЛ
Ай мен жылдар артта қалып, өмір өтіп жатыр. ~ Ай артынан ай, жыл артынан жыл өте берді. Яков есімі тілге ыңғайлы Жақыпқа айналып, біржола тұрақтады. М.Мағ. ~ Өстiп ай артынан ай, жыл артынан жыл жылжып, тамыры суалған кәрi емен еңкейiп шөгiп, саясындағы қос шыбық күнге бой созып биiктей берген. Т.Сәу.
АЗУЛЫНЫҢ АУЗЫНДА, ӘЛДІНІҢ АЛҚЫМЫНДА КЕТТІ
~ Мына заманда, қара құстан үйренетін жеріміз де бар– ау! – Жолбарыстай жүрек, арыстандай айбат, қасқыр мінез, түлкі
қулық керек бүгін. Әйтпесе, әлі де азулының аузында, әлдінің алқымында кетеміз. Т.Рыс.
АЙ АСТЫНДА
Айлы түнде. ~ Бір жұлдыз ай астында сəулеленген, Көп дұшпан сырттан асық, əуреленген, Басында қап тауының сіз бір пері: Тұра алмас тағат қылып, сізді көрген. Ж.Айм. ~ … бозара қарауытқан кең далада, жарқырай дөңгеленген ай астында тұрып, бар ындын, ниетіммен құдайға жалбарындым. М.Мағ. ~ Астындағы аяқты жылқы анық қатерден шалдырмай алып шығады. Күнгей елін бетке алып ай астында жұлдызша ағыпты. Д.Дос.
АЗУЫ АЛТЫ ҚАРЫС
Түсі сұсты, ызғарлы, қаһарлы алпауыт адам. ~ Шамасына қарамай, азуы алты қарыс халдайлармен тіресетін ойы бар.
Қ.Жұм. ~ Қашан сондай бір елшілік орысқа бара жатып, ойраттарға қолды боп кеткенше солай бола берді. Ал, әлгі бір оқиға
азуы алты қарыс әз Тәукенің ел алдындағы беделін шайқалтып жібергендей болды. Ә.Кек.~ Әкесі Тойшы Қаратал бойының
азуы алты қарыс арыстаны Жалмендемен алысып еді. Б.Тоғ. ~ Санжар мәнісін кейінше түсінді. «Тендер» дегенің қып-қызыл
ақша екен: осынау аузы алты қарыс алпауыттар гүлге үймелеген бал арасына ұқсап … өліп кете жаздайды. Д.Дос. ~
Өмірдің басқа өрісі тарылғаннан қанша ойланып бұлқынғанмен, енді босанып кету қолынан келмейтінін
ұғынған Майра қайратқа мінеді. Аузы алты қарыс күндестің аңдыған — баққан өсегіне, бай ауылының
бықсыған сасық әдет-ғұрпына қарсы тұрады. С.Бег.
АЙ БАҒЫП (ҚАРАП) ЖҮРСІҢ БЕ?
Не бітіріп жүрсің, не істедің, қайда болдың д.м. ~ Жәйі келсе құладынды сұңқар деп, пұлын өткізе алмай жүрген шығар бұл көк соққандар… Әйтпесе Айшадай аруды баяғыдан байқамай, ай бағып жүр ме сендердің Айтқалиларың? Ә.Асқ. ~ Құлынынан сол, қозысынан сол! Əжең саған ертегі ойламағанда ай бағып жүрді ма екен. С.Досж. ~ Өшiр үнiңдi! Қыз алсаң‚ баяғыдан берi ай қарап жүрсiң бе? – деп Көптiлеу ақырып, оны тиып тастады. О.Бөк.

