Ақтық сәті жақындағанын сезді. ~ Ғұмыры жалынып, жалбарынып көрмеген басым, мүсәпір боп отырғанда қоқаңдап батырсынып тұрған болысқа не істерсің, бөрінің де бір айласы болады, ажал көзіме көрінгенде тілім шықты. С.Жүн.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АЖАЛ КҮТІП ТҰР
Өлім тақап қалды, алдында тұр д.м. ~ – Сен қу қақпас, кімді алдамақсың?! Өз өтірігің өзіңе! Мен оған сене алмаймын! Сені алда ажал күтіп тұр! – деді мейманасы тасып тұрған Құтыз ақи көзін ақшитып. Д.Рам. ~ Әуелгі шоғыры сиреп қалған жау тобы Ызғұтты кірген қорымға кіре алмады. Алдынан ажал күтіп тұрғандай шегіншектеді. Ж.Шәк.
АЖАЛ ҚҰРЫҒЫ (ҚАРМАҒЫ)
Адам жанын жалмайтын айла-шарғы. ~ Шын бақыт шәрбатын тата алмай өмірден өтті. Өмір бойы зәр-иманы қалмай қорыққан, күткен түсі суық ажал құрығы мойынға сарт еткенде екі көзі парта шықты. С.Ел. ~ Боранқұл ойлап көрсе – Қорқыт баба өмірін ажал құрығынан қашып жүріп өткерсе, өз өмірін адам құрығынан қашып жүріп өткізіпті. Ғ.Біл. ~ Менің адал мүриттерім осылайша жер бетіне арақ, есірткі, спид, туберкулез секілділерді шашу қылып шашып жүр. Балықтың уылдырығын сүзген бақа сияқты аузын ашқандарды ажал қармағымен іліп алып шеріміз тарқағанша ойын ойнаймыз. Ж.Шәк.
АЖАЛ ҚҰРЫҒЫНА ІЛІНДІ
Абайсызда өлімге бастар жолға бас сұқты. ~ Ажал құрығына ілініп, сансыз аяқ астында қалған адамдардың жан айқайы; әлі табан астына түсе қоймаған… Ш.Мұр.
АЖАЛ ҚҰРЫҒЫНАН ҚҰТЫЛА АЛМАДЫ (КІМ ҚҰТЫЛҒАН)
Жанын сақтай алмады; өзін өлім қаупінен құтқаруға шамасы жетпеді. ~ Басында бағы, астында тағы бар, қолына мың сан әскер ұстаған қаһарлы хан да ажал құрығынан қашып құтыла алмайды екен. Қ.Жұм. ~ Арнап келсе ажал шіркіннің құрығынан кім қашып құтылған, дегенмен шипасы табылса жазылмас дерт жоқ дейтін сөз тағы бар. К.Сег. ~ Өлсе дегеннен шығады, алланың үйінде отырса да ажалдың құрығынан кім қашып құтылған … О.Бөк.
АЖАЛ ҚҰШАҒЫ
Өлімнің құтқармайтын уысы, тас шеңгелі. ~ Ол орнынан тұрып, ажал құшағына әне-міне кеткелі тұрған Қожаниязға көзін салып қарамастан атына қарай жүрді. Н.Дәу.
АЖАЛ ҚҰШТЫ
Қаза тапты, көз жұмды. ~ Ақыры Күйік Самарқан шаһарында белгісіз жағдайда ажал құшады. Содан кейін Күйіктің қатыны, Меркіттің қызы Үгіл-Қаймышты қайқаңдатпай, қарасын батырудың қамына кіріседі. Т.Жұрт. ~ Қысқасы Жәнібектен соң жиырма үш жылдың ішін¬де жиырма тоғыз хан ажал құшқан. Т.Сәу.
АДЫРА ҚАЛҒЫР
Құрып кеткір деген мағынадағы қарғыс. ~ Семіртуші еді жылқыны Қом жасатқан түйеге Алабота тарлау мен Қара ойға біткен бетеге, Адыра қалғыр Құлманбес, Кенекем сенен айрылды! А.Байт. ~ — Батыр керек, найза керек заман қалды ғой адыра, адыра қалғыр! Сәдір найзасын құрыққа айырбастап жылқышы болып кеткен, — деп Сәдір де өзінің Есенейдің қолына қарап қалған ит өмірінің арызын айтып қалды. Ғ.Мүс.
АДЫРА ҚАЛДЫ
1. Құрыды; келмеске кетті, бәрі бекер болды. ~ Кешке таман іңір қараңғысыңда тауға шығып, орман ішінде сөйлескені, айдың жарығында ауыздан сүйіскені, көзі жаудырап «несіне асығасыз, қайда кетеді дейсіз…» деп назданғаны, мойынына асылғаны – бəрі-бəрі есінен кететін емес, Келешектегі үміттің, планның бəрі адыра қалды. Ж.Айм. ~ Тәртіп, сыйласым, мәдениеттілік, зиялылық, әдеп дегендеріңіз адыра қалды. Алматыда жұлқыласпасаң ақың кетеді. І.Жанс. ~ Туары бір аяғынан айрылып, аурушаң болып, соғыс бітпей оралғанға: «Я, Құдай, осы Туардан өсірер біздің әулетті», – деп дәмеленіп едім… Ол ойым да адыра қалды. Бейшара аурудан кетті. Т.Нұрм. ~ Қайырым-мейірім, адам адамға дос-жолдас, бауыр деген адыра қалған. Ж.Аяз.
2. Мән-мағынасынан, маңызынан айрылды. ~ Бірақ онда да кеудемде үміттің сәулесі қалды. Менің адыра қалған өміріме талшық болған сол еді. Сол арманыма жеттім. Сен келдің… Т.Ахт. ~
АДЫРА ҚАЛСЫН
Құрып кетсін, керек емес д.м. ~ Мұғалім. Олай демеңіз, шын махаббат рахымды, кешірімді болады. Жантасқа кек ойламаңыз. Жүзтайлақ. Адыра қалсын махаббат. Ар-намысымнан садаға. М.Әу. ~ Сен мені ертегі айтып отыр ғой дейтін шығарсың? Мен саған ертегі айтпаймын. Мен Айғанымды айтамын. Ертегінің жын-перісі, сұлуы, ханы, алтын сарайы менің Айғанымым тұрғанда адыра қалсын!.. М.Дәул.

