Адамдық ар-ұятын аяққа басты, азғындыққа барды. ~ Оны қылып берейін, мұны қылып берейін деп, соныменен табыс құралмай, борышы асып, дауға айналып, адамшылықтан айрылып, қор болып кетеді. Осы несі екен. Абай. ~ — Сен адамшылықтан шыққан екенсің,— деді Сәлім: — Көзі ашық, оны-мұны біледі, ел жайын ойласа — осы ойлар деп ел сені сайлап отыр. Сол жұртқа сен не істеп отырсың? Б.Май. ~ Өлгеннен тасбақаны қайзаған артық. Европадағы мәдениетті елдерге тасбақа сорпасын ең әуес, таңсық ас ретінде береді. Сонда қалай деп ойлайсың, олар адамшылықтан шығып кетті ме? Б.Қыд.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АДАМ ТӨЗГІСІЗ
Шектен шыққан, шыдап болмайтын қиянат; айуандық әрекет; ұнамсыз қылық; ауыр жағдай. ~ Отыз жасында бұның мойнына артқан зілқара тас азабын тағдыр енді азырқанса керек, он екі жыл бойы жүрегін жаншып, еңсесін езген адам төзгісіз азап бұның басына енді түскен қияметтің қасында ойыншық болып қалған! Ә.Тар.~ Көз қырын айнаға аударды. Өңі бозарып әбден жүдеген, жағы суалып кеткен, көздері де жат біреудің көзіне ұқсап адырайып, күңгірттене бедірейіп қалыпты. Жанарында адам төзгісіз жан азабы бар еді. А.Чех. ~ Қарын аш, шел шыдатпас, адам төзгісіз аштық пен шөл ақылдан адастыра жаздайды. Ш.Айт.
АДАСҚАН ҚАЗ
Өмірлік жолын таба алмай, бағыт-бағдарынан жаңылған д.м.~ Дарханды әке-шешеден тірідей айрылған, ағайынсыз адасқан қаз санамай, барын аузына тосты, базарлы күндеріне қызғаныш жасаған жоқ. О.Бөк. ~ Стамбұлда адасқан қаз, жеті түнде желкемде, Сабаланып қаңқылдайсың үміт артып ертеңге. Д.Кәп.
АДАМГЕРШІЛІКТЕН АЖЫРАМАДЫ
Адами абзал қасиеттерін сақтап қалды. ~ Сондықтан ауыл-аймағыңмен біз жаққа көш. Мына жігіттердің де ағайын-туғандары бірге көшсін. Бәріңе жер бөліп беретін, құшақ жайып қарсы алатын ел бар, адамгершіліктен ажырамаған ел жақсылары бар. Б.Тоғ.
АДАСҚАН ҚАЗДАЙ (ҚУДАЙ)
Жападан-жалғыз, жанашырсыз, көптен саяқ, оқшау күйде болу. ~ Ендігі жүргендер кісі ме? Бір атым насыбайға сатып кетеді. Сенің кім екеніңді неғылсын? Тұрғыласың азайды-ақ, адасқан қаздай артық жан болдың да. Ж.Айм. ~ Бұла болып өскен жанға, күншіл жұрттың сөзі қасірет әкелді. Топ қарғаның ішінде адасқан қаздай, бір үйге бас сұқпайды. З.Шүк.
АДАМГЕРШІЛІКТЕН ЖҰРДАЙ
Бар қадір-қасиетінен айрылған, жүрегінде титтей де иман жоқ д.м. ~ – Әй, алжыған шал! Мынауың нағыз айуан екен ғой адамгершіліктен де, қасиеттен де жұрдай болған. З.Нұрт. ~ Біздің заманның геройы тәрізді адамгершіліктен жұрдай біреуді бізге үлгі етіп тартты деп біреулер өте қатты намыстанды… И.Бун.
АДАМҒА (АДАМ ДЕП) САНАМАЙДЫ (ЕСЕПТЕМЕЙДІ)
Кісі деп қарамайды, елемейді, місе тұтпайды, менсінбейді. ~ Нұрғали ойындағысын жасырмай айтуға кірісті: — Жоқ, менімен араз. Мені адамға санамайды. Олар коммунистер ғой, төре ғой, үстен қарайды, — деді. Б.Майл. ~ Мені мүгедек деп адамға есептемейді, бар қоясын қысылып–қымтырылмай ақтара береді. М.Қаб. ~ Кімде-кім ана тілін, әдебиетін сыйламаса, бағаламаса, оны сауатты, мәдениетті адам деп санауға болмайды. БАҚ
АДАМДЫҚТАН ШЫҚТЫ (КЕТТІ, БЕЗДІ)
Адамгершілікке жатпайтын жаман істерге, жөнсіздікке барды. ~ Ғашықтық ішін өртеп диуана боп, Қор болып адамдықтан шықты мүлде. Бір құлы әкесіне берді хабар, Жиылды өңкей құрбы байбатшалар. Шәк. ~ Кәрім сол түні Күркіреудің бойында отырған кейуана шопанның үйіне қонған, кеудесінде қаулаған өртті тек қана қарсы өрт қойып сөндіруге болатын еді, сондықтан да адамдықтан безді, еш жазығы жоқ момын жандарды шопанның өзі мен кемпірін таңсәріде бауыздап, бастарын күресінге лақтырып кетті. Ә.Тар. ~ Адамның адамдықтан кетуіне, иә, не бары бір ғана апта уақыт кетеді екен. О.Бөк.
АДАМНАН (ЖҰРТТАН, ЕЛДЕН) АСҚАН
Ешкім тең келместей ерекшелік, артықшылықтың сипаты ретінде. ~ «Адамнан асқан итжанды кім бар. Сүрікті күн жеткенде бәріміз де өлерміз ғой. Сонда көрерсіңдер, қара жердің астына түскен адам үш күннен кейін тозаққа да үйренетін шығар»,– деді қара шал. Ә.Нұрп. ~ Мысалы мені-ақ алайық. Жұрттан асқан ешнәрсем де жоқ. Бірақ бүкіл колхоз болып армияға шығарып салды. Т.Ахт. ~ Қашан да елден асқан артықшылық жан иесіне жақсылық әкелмеген ғой. Сұлудың айыбы – ажары, данышпанның кінәсі – ақылы, жүйріктің басына біткен бәлесі – шабысы. Т.Әб.
АДАМНЫҢ КҮНІ АДАММЕН
Біреуге күні түспейтін адам болмайды; жасаған жақсылығың да, жамандығың да өзіңе әйтеуір бір қайтып келеді д.м. ~ Күйінішінің түбіне көбірек үңіледі. Адамның күні адаммен. Алайда, біреудің көзі жақсы, біреудің сөзі жақсы деп, көрінгенге жағынып, жалпақтаған, өлеусірей өмінген жері жоқ. Қ.Тол. ~ Ер мойнында қыл шылбыр шірімейді, айналайын. Адамның күні адаммен екенін білесің ғой. Мына Қосымханды тағы да қанжығаңа байлап берейін деп отырмын. Жақсылық қылсаң – бүтін қыл. Т.Сәу.

