Ауых әдебиетінде, жыр-дастандарда кездесетін үлкендік, күштілік сипаты. ~ Қазақ бақсыларының «ойыны» көбінесе бақсылық өлең-сарын ретінде айтылады. Олар өздерінің «жынын» кейде жеңсіз берен киінген, лашын құстай түйілген» деп, қалың жауға қарсы шауып, қамал бұзған батыр бейнесінде, кейде қара шұбар айдаһар», «жер тырнақты жолбарыс», «азу тісі балғадай қара бура», «бір мүйізі жер тіреп, бір мүйізі кек тіреген көк бұқа», болмаса, әлем дүниесін бұрқ-сарқ өткізген қара бұлт, қарлы дауыл бейнесінде келтіреді. С.Мұқ.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
БІР МОЙЫНДАП КЕТТІ
Қиқарланды, қиястанды, бірбеткей мінез көрсетті. ~ Қызылдан келген құттықтар да, Қарақұмның алтынбайлары да тамсанып отыр. Әйдербектердің араға сөз жүгіртіп әлгі сөзді әдейі айтқызып отырғанын Бесбасбай білген жоқ. — Біз Ақшатауды аламыз! Бесбасбай айтпайды. Бірмойындап кетсе, айтқан ақыл ем болмайтын еді. З.Шүк.
БІР МОЙЫН БИІК (ОЗЫҚ)
Адамгершілік болмысы, парасат-парқы басқалардан жоғары адам туралы. ~ Мынау отырған Қожабек өз күнінде кімнен кем еді? Досы түгіл қасы да кісілігін аттап кете алмайтын. Белі бүгілмесе-ақ, басы иілмесе-ақ деген, қу тірліктен бір мойын биік азамат емес пе! Т.Әбд. ~ Бірінде жұмыр басты пенде атаулының күйкі тіршілігі бейнеленсе, бірінде пенделіктен бір мойын озық жаратылған азаматтың биік мұраты шымыр суреттеледі. Р.Нияз. ~ Бір кездері әлеуметтік-экономикалық дамуымен қатар, ғылым-білім, мәдениет пен спорт салаларында да Алғаның бірқатар аудандардан бір мойын озық болғаны рас. БАҚ (www.aktobegazeti.kz) ~ Пенделiктен бiр мойын озық жаратылған Ел-ағаның қасиетi, мiне, осындай тектiлiгiнде жатыр… Д.Ізтілеу. (Turkystan.kz)
БІР МОЙЫН
Айтқанынан қайтпайтын, қайсар, бір біткей. ~ Тықпа сақал, бір мойын жаман Мұсабай «Бозінген» бірдеңе айтса «Іңга» дей алмайтын. Ж.Айм. ~ Өзінің сөзге тоқтауы жоқ па қалай?! Жеңілгенін білмейтін бір мойын білем. Арақ ішсе не? Ішсін… Ақылын ішуге бола ма екен?! М.Сүн. ~ Әкпар екі иінінен ауыр дем алып ыс-ыс етеді. Көмекші шопан, реті, ойға алған ісіне бар ынты-шынтымен берілетін бір мойын жан сияқты. М.Қаб. ~ Меңтай арқасынан әлде бір ауыр жүк түскендей, ішіне сыймай жүрген осы бір мойындау сөзін Сәлима емес, бейне бір езі айтқандай боп, масайрап, рақаттанып қалды. Ә.Нұрш.
БІР ҚЫРДАН АСУҒА ЖАРАМАЙДЫ
Ұзаққа апармайды, келте. * Ислам діні қазаққа тарағалы не заман, содан бері Бұхарға, Хиуаға барып оқып келмесе, ел ішіндегі оқу бір қырдан асуға жарамайтын деңгейі төмен, арнасыз білім. С.Жүн.
БІР ҚЫЗЫҒЫ
Бір айтарлығы. ~ Бір қызығы, бұл Алматы сияқты республика астанасының іргесінде отырған аудан ғой. С.Шай. ~ Мүмкін жаны жәннатта болған шығар? Құдай білмесе, біз қайдан білейік. Бір қызығы, қарадай қан төгіп, бейбіт жатқан елді қынадай қырғыншылыққа ұшыратқандардың қатарында, Шыңғыс хан көрінбейді. Т.Рыс.
БІР ҚЫЗАРЫП, БІР СҰРЛАНДЫ (БОЗАРДЫ)
Қатты қобалжыды, ұялды; бойын сезім екіұдай биледі. ~ Молдаш бір қызарып, бір сұрланып, үндемей тұрып қалды. Бір-екі жылдан бері Әжігерей мырза Молдашты жолдас қып, осы топқа істемегені бар ма? Б.Майл. ~ Ол қызбен көшеде қарсы ұшырасып қалса, бір қызарып, бір сұрланады. Махаббат па? Қып-қызыл махаббат! М.Қаб. ~ Жамалдың жүзі бір қызарып, бір бозарды. Әлденеге түсінгендей. Басын изеді. Ә.Кек. ~ Тек Меңтай ғана сыр бермеуге тырысып, ернін тістеп, бір қызарып, бір бозарып, қолынын ұшын ғана берді де, үнсіз қалды. Ә.Нұрп.
БІР ҚЫДЫРУ
Біршама, көлемі (саны) әжептәуір. ~ Кешегi жылдары қараңғы халықтың Ақмырза көтерiлiсiне қатысып, бүлiншiлiк бастағанын‚ елдiң әбiгерге түскенiн бiр қыдыру баяндап өттi. Б.Алд. ~ Ұмытпасам, аты — Сырдаң. Былтыр жазғы демалыс кезінде паркте волейбол ойнап жүріп танысқаным бар. Бір қыдыру жаман ойнамайды екен, мен де допты жақсы көремін. К.Қаз.
БІР ҚҰШАҚ
Құшақ толтыратындай көлем. ~ Әлгі екі кісі Шердиманды үстіндегі киімдерімен бірге киізге орап алып шықты, артынан бір құшақ киім-кешегін арбаға салды. Ж.Шәк. ~ Өткен қыста ақ тақыр боп шөбім таусылып, жалғыз сиыр түнімен мөңіреп, ұйқы бермеген соң, жеті насырым жерге кіріп, алдыңа бардым. Сонда сен албарыңнан бір құшақ шөп беруге қарадың ба? Т.Әбд.
БІР ҚҰРТТЫ БӨЛІП ЖЕДІ
Ашаршылықта барымен бөлісті. ~ Жарты жылдай бірге ойнап, бір құртты бөліп жеген Маралбай да өліміне қатты жабығып, жасып қалды. Т.Рыс. ~ Жаздың ұзақ күні алаулап аспан төсіне сіңіп бара жатқанда Дәріжан «Кеш жарық» деп кіріп келді. Бұл — Аязбидің сыныптасы‚ кәдімгі шөп тістескен‚ бір құртты бөліп жейтін жан аяспас досы. Қ.Түм.
