Сілейіп қалды. * Тракторшылар тырақайлап тұра жөнелгенде, Едіге әлі не істерін білмей, сол орында тұрып қалған. Ш.Айт. * Ал, сау болыңыз, — дедім мен тез кеткім келіп. — Жолың болсын, — деп міңгірледі Бүркітбай. Біз кете бардық. Бүркітбай сол орнында тұрып қалды. Ә.Нұрш.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
БІР ОРАЙДА
Реті келгенде. ~ Жаңағы кім? – деп сұрадық жол жазыққа тартқан бір орайда шалға қатарласа беріп. Ж.Сәм. ~ . Сәкеннің онымен жұмысы жоқ. Бала жастан бері ел ішінен естіген өлең– жырды төпеп жатыр. Шайпауына келгенде де тартынбай тура айтады. Осындай бір орайда Әріп: – Қап! Сені жаптас отырған Сүгірдің шайпау қатынымен айтыстыру керек екен– ау! – деп өкінді. Т.Әл.
БІР ОҚПЕН ЕКІ ҚОЯНДЫ АТЫП АЛДЫ
Шағын шығынмен екі шаруаны қатар тындырды. * Жоқ, бала, сен мені олай алдаймын деме. Менің бүгінгі ішетін дәмім – жеңгемнен жылда жейтін сыбағам. Ал, сенін, тойын, өзіне басқа. Бір оқпен екі қоянды түсірем деп ойлама, бала. Ол алдауыңа көнбеймін. С. Мұқ. ~ «Сейтек сарыны», «Сары жайлау», «Көк қаршыға» секілді өнерпаздар өмірінен шығарма жазғанда өз жанына жақын драмасын нысанаға алғанын байқаймыз. Солай етудің нәтижесінде бір оқпен екі қоян атқан деп білемін. Біріншіден, ақын, сал, сері тағдырынан өзін іздеді. С.Шай. * Екеуі де бар. Кейде біз бір оқпен екі қоянды атып ала береміз, — деді Жұмаш күліп. — Айтпақшы, апам қалай, тың ба? Сені қайтем?.. Апама амандасайын деп келдім. Қ.Жұм. * Әйтпесе жүр, бірге барайық. Ауылды көрерсің, аралатайын демеймін бе? Ол «ойбай, құдайы құлдық» дейді ғой оған. Бір оқпен сонда екі қоянды атам. М.Сүн. * Сыйлы кісілерге бір- бір ат мінгізіп, қажы бұл жолы тауып кетті. Бір оқпен екі қоянды атып алды деген осы. Қ.Жұм.
БІР ОҚ ЖАЛЫНАДЫ
Өміріңді қиюға жалғыз ғана оқ жетеді д.м. ~ Кім бұл уәдеге қайшылық жасап, кереғар қылық байқатса ысқырып атқан киіктің обалы жоқ, жазасын өзіміз береміз. Бір оқ жалынады. Еркек тоқты құрбандық. Ғ.Біл. ~ Екінші, бұдан былай менің көзіме түсуші болма. Онда бір оқ жалынсын. Бол! Соза берме! Айт сертіңді! С.См. ~ Естеріңде болсын, қатындар, — деді ол қайтып келіп. – Егер жасырған біреулерің бар болса, әрқайсына бір-бір оқ жалынады! Б.Тоғ. ~ Екінші, бұдан былай менің көзіме түсуші болма. Онда бір оқ жалынсын. Бол! Соза берме! Айт сертіңді! С.См. ~ Бірақ дәл қазір мынадай теп-тегіс жерде оған да бір оқ жалынатынын сезіп біраз тоса тұруды жөн көрді. Б.Тоғ.
БІР ОЙЛАҒАНЫ БАР
Әлдебір ниеті, жоспары, ойы бар. ~ Сол жақтан өзіне тең біреуді ала келер деп ойлаған. Олай болмады. Сөйтсе де баланы қыстамады. Ақылы бар бала ғой, бір ойлағаны бар шығар деген. Одан жоғарылап қызметі өсті. Т.Әб. ~ Өзімді-өзім қашанғы шектей беремін осы? Жоқ, тоқтай тұр! Бұл қыздың бір ойлағаны бар ма әлде? Е.Жең.
БІР ОЙДЫҢ ЕКІ ҰШЫН ҰСТАДЫ
Бір мәселені екі тұрғыдан ойластырды. ~ Əуезов ойда. Терең ойда. Мен де ойда отырмын. Əуезов не ойлайды? Мен не ойлап отырмын? Асылы, екеуміздің ойымыз бір маңнан өрбиді– ау деймін. Екеуміз бір ойдың екі ұшын ұстап отырған шығармыз– ау, сірə…З.Қаб.
БІР ОЙДЫ БІР ОЙ ҚОЗҒАЙДЫ
Ойдан ой туып, алысқа әкетеді д.м. ~ Өтеді бәрі, бір ойды бір ой қозғайды, Бәсекелесіп, таулардан таулар озбайды. Қ.Бұғ.
БІР ОЙДАН БІР ОЙ ҚОЗДАДЫ (ТУЫНДАДЫ)
Қалың ойға шомды. ~ Жанай да ұйықтамақ боп көзін жұмған. Жоқ, ұйқы келер емес Бір ойдан бір ой қоздап, қат-қабат жайлар көз алдына тіркеле берді. С.Мұр. ~ Үнсіздік әбден тойдырған. Билейтін желмен шуылдап, Ақ қайың үнсіз қалғып тұр. Бір ойдан бір ой туындап. Қ.Бұғ. ~
БІР НҮКТЕГЕ ҚАДАЛДЫ (ҚАДАДЫ)
Көзін бір жерден алмай, мелшие қалды. ~ Хатты оқып болғанда, Мәметтің қыли көзі Алатаудың басындағы қарындай жылтылдап, әлденелер есіне түсті, түктеліп келе жатқан еріні ақырын мұңайып, жымиғандай болды. Көздері бір нүктеге қадала қарады. Ж.Айм. ~ Сосын тамақ түймесін ағытып, ойсоқты кісіше екі көзі бір нүктеге қадалып, көптен ұстара көрмеген екі жағын мүйізгек басқан алақанымен алма– кезек сипалап, мазасыздау күй кешеді. Қ.Жиен. ~ Жігіт көкірегі шым– шым сыздап, көзін бір нүктеге қадаған күйі мелшиіп отырды да қойды. С.Ас.
БІР НОҚАТЫ КЕМ
Бірдеңесі жетісейді, ақылы кем. * Ноғайқұл жымиып күліп алды. Ішінен: «осы баламның бір ноқаты кем, не елден асқан зерек, әйтеуір әбі-тәбі емес», – деп отыр. Т.Әл. * Ноғайқұл сұмдық шамданды. – Жігіттің әскерге жарамағаны өлім! Неге қайтарды сені? Базарқұл ағынан жарылды: – Дәрігер әйел: «Бұның бір ноқаты кем!» деді. Ноғайқұл күліп жіберді. Т.Әл. * Ішінен: «Қай- қайдағы ағашқа аузың суы құриды. Құдай біледі осының бір ноқаты кем!» деп отыр. Т.Әл.
