~ Күнікейдің балалығы ұстап кетті: бозторғайша аспанда, қызыл гүлді, алтын күнді мадақтап əн салғысы келді. Ж.Айм. ~ Ши бұты сидаңдап зытып бара жатады. Сүлкейдің де ондайда балалығы ұстап кетіп, жалаң аяқтанып алып, құм бетімен ал кеп қуады. С.Ел.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
БАЛАҚТАН ТАРТҚАН ИТТІ ТӨСКЕ ШЫҒАРМАДЫ
Шәуілдек итше аяқтан алған сүмелектің бетін қайтарды д.м. ~ Балақтан тартқан итті төске шығармай, осы жолы Тұрсынның сүйегіне таңба салса, ел бетіне қалай қарар екен деп, көңілі толқып, шамырқанып қояды. Б.Тоғ.
БАЛАҚТАН АЛЫП, БАСҚА ШАПТЫ (БОЙҒА ҚАРҒЫДЫ)
Қастық ойлады, шамасына қарамай, басынды. ~ Ой, Нұреке-ай, ақырын жүріп, анық басу дегенді білмейсің-ау! — деді ашуды әзілге жеңдіргісі келгендей. — Сен-ақ «ақырын жүріп, анық бас!» Көшедегі көрінген ит балақтан алып, басқа шауып жатса — қалай ақырын басасың! Б.Тоғ. ~ Айдаладағы айдаһар іні Көрдің бе бекет сарайды, Балақтан алап бойға қарғыды Інінен шықса – жалмайды, Сардар! К.Мырз.
БАЛАҚТАН АЛДЫ
Қасастық жасады, аяқтан шалды. ~ Көкіректі керген үміт, лепті сезім бір сәтте бұрқ етіп жарылып, дала үстінде шырақша лаулап тұрған тамаша шаң! Бұқара халық орасан зор бейнет, михнатпен белін жазып көтеріліп келе жатты. Қарсы күш балақтан алғанымен, бәрібір табан астына түсіп қалған, тынысы санаулы. М.Қаб. ~ Қызғаныш – қызыл ит Жалақтап, алақтап қориды күні-түн. Шынайы, құдайы дарын да Көз қырын салмайды Сері тым. Далақтап, балақтан алады шәуілдеп, Сенімсіз… Алыспай, жұлыспай, ботагөз уайым қарайды тек үнсіз. Б.Раис.
БАЛАҚТАҒЫ БИТ БАСҚА ШЫҚТЫ (СЕКІРДІ)
Өзінен төмен адам басынды, қорлады, намысқа тиді дегенді білдіреді. ~ Менің балам тірі болғанда соның тіршілігінен аужал алып телміріп отырушы еді. Балақтағы биттің басқа шыққанын көрмеймісің? М.Әу. ~ Сол-ақ екен Қалып шешей жүресінен отыра кетті де, жұдырығымен жерді түйіп:
— Ойбай, Молдеке, ойбай! Ойбай, балақтағы битті баскқа секіртіп… — деп, топырақты уыстап шашып жатыр. М.Мақ. ~ Бұл заманның азғаны ма, әлде адам атты қасиетімізді жоғалтқанымыз ба, оны мен білмедім. Қазақ шіркін балақтағы бит басқа шапты деп осындайды айтады екен ғой. О.Көш. ~ Тірі жүрсем балақтағы битті басқа шығарған бұл өкіметтен, оның сен соқырдай, сенің анау қайралған болаттай тез арада жетіліп, қолына қару ұстап, соңына қол жинап, мені қуғындаған кемсамалыңнан өш алмай тынбаспын, деген әкеме берген антым бар. Р.Рай.
БАЛАҚ ЖҮНІ ШАЛҚИДЫ (БАЛПИДЫ)
Қазақ ауыз әдебиетінде жиі кездесетін батырлардың жөн сұрасу дәстүрі; жүйрігі жарап тұр ма д.м. білдіреді. ~ Таласпай мерген үйде ме? Қозу қара ат жемде ме? Жемде тұрып балқи ма? Балақ жүні шалқи ма? Ә.Мар. ~ Бала жөнін айтпайды. Содан кейін Кендебай балаға ашуланады. Сонда қойшы бала айтады: – Кешеден бері күн батқан кезде алты аққу төбемнен айналып ұшады да: Кендебай сал мұнда ма? Керқұла аты қолда ма? Бауда нұры балқи ма? Балақ жүні шалқи ма? – деп сұрайды. Мен тұрып: Кендебай сал мен едім, Керқұла атым қолда еді. Бауда нұрым балқиды, Балақ жүнім шалқиды, – деп жауап беремін. Олар мені қанаттарымен қағып, жығып кетеді. Мен «талып түсем!» – деп жауап береді. «Керқұла атты Кендебай». ~ Үш ағайындының біреуін алу үшін Көкжендет бір күні Үкіге жетеді. Келе екілене дауыстайды: – Балақ жүнің балпиып, Жалғыз өзің жалпиып, Батырымсып талтиып, Құлағыңды қалқитып, Екі ұртыңды салпитып, Неге отырсың шалқиып?! ҚЕ.
БАЛАҒЫНЫҢ БИТІ (ТАЛАҒЫНЫҢ ӨТІ) БАР
Өнерлі, дарынды, болашағы бар д.м. ~ Кейбірі бұл өмірден өз орнын таппай басын әрнеге соғып адасып өтеді, кейбірі жыл сайын жаңа қырынан танылып, өзгеше мінез ашып, тағдыр биігіне баспалдақ қойып биіктеп барып–барып тұлғаға айналады. Көр де тұр, мына бозбаланың балағының биті, талағының өті бар секілді…» Д.Дос. ~ Шоқан ағамның да балағының биті бар екенін сезген едім! Кəне, кəне, тыңдалық. Шоқан скрипкада ойнайды. А. Сат.
балағына жармасты
~ Қалаға келсе– ақ құты қашып, берекесі кететіні қалай? Алдымен анау күшік шәуілдеп балағына жармасты. Енді мынау қаншық ұйлығып қашып тынған. Ел бетіне, жұрт көзіне қарағысыз етіп қаралап кеткен. Әлгі шоштақайлар табалады– ау ең әрісі. С.См. ~ Күнделікті қам-қарекетті былай ысырып қойып, қай-жайдағы балалықтың балағына жармасатындар шетінен шал… Жоғалған пышақтың сабы алтынның кері әншейін». М.Қаб.
БАЛАҒА МҰҚТАЖ
Перзент көрмеді; сәбиге зар. ~ Бірақ мал жағынан көңілі хош болса да, Сәрсенбайдың жамағаты Қалампыр ғұмырында бала көтермей, бұл екеуі балаға мұқтаж еді. М.Дул.
БАЛА ТАСТАДЫ
Мерзімінен бұрын босанып, өлі туды; түсік тастады. ~ Ел-ай… мен сендерге не қылдым? Ауылыма ат ойнатып, үрейімізді ұшырдыңдар ғой… Қатындарымыз бала тастап, қазанымыз шағылып, шашылып қалдық. Не қылсаңдар да орысқа біздің ауылдан аулақ апарып қылсаңдаршы, орысты мен шақырып келгенім жоқ еді…— деп жыламсырағандай болып, монтаң қақты. І.Жан. ~ Жүреміз өстіп. Таң атқанша, қатып өлсек те.” “Мына суықта қатының бала тастаса, қайтесің?” Н.Дәу. ~ Осылардан басқа арызға бел болғандай тағы бір ерекше жай, «Мамозы салған ойраннан шошынған екі қабат әйел бала тастады. Жазықсыз бір адамның егіс кезінде қолын сындырды. Одан басқа Мамозы өлімше ғып сабап кеткен бір шеру қазір қауіпті халде жатыр». Шеру сөзі осылар. Ж.Ахм.
