ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

1. Соқтығыс-қақтығысқа қолдың алдыңғы қатарында жүретін ұр да жық атқамінерлер, майталман сарбаздар. ~ — Бұл былай да лып еткелі тұрған өрт еді, — деді Есеней, — соны тұтатып жіберуге Өтейдің қозысы себеп болды. Сылтау табылды. Енді осыны пайдалану керек. Сен — «жаубасарлап», мен — «ұшпайлап» екі жақтан ұран шақырсақ, Керей, Уақтың сойыл соғар еркегінен атқа қонбаған жан қалмайды. С.Мұқ. ~ Баймырзадан қалайда өш алуым керек. Қалай алам? Баймырза жалғыз жүрмейді, ылғи да сойыл соғар нөкер жиып жүреді. Ендеше, маған да нөкер керек. Б.Соқ. ~ Бұзатын кім заманды? Айлашыл алаяқтар, іштей ірітіп, елдің берекесін кетіретіндер, ұрда- жық ұран шықса, алдыға түсіп, сойыл соғарлар бұзады заманды,- деп үйдегілерді елең еткізді. Т.Рыс. ~ Ауылдағы сойыл соғар дәрмені бар жігіт-желең мен отағасын Қыземшекке аттандырып, жүз үйлі ауылдың қатын-қалаш, бала-шағасына өзі бас боп қалғалы бері каратель отрядтың ат тұмсығын кеудесіне әйтеуір бір тірерін Төрехан біліп те жүрген. А.Сүл. ~ Көшкен жұртта қалғандай құлазыған үйде бұдан әрі бөгелуді жөн санамаған Анике қалыңдығын ертіп, Жаһан сілтеген сілемге беттеді. Шыңғырбайдың биігіне жеткенде Сұлушоқының етегінде сойыл соғарлар қым-қуыт қайшалысып жатты. Ә.Ыб. 2. Біреудің (ханның, байдың, болыстың т.с.с) айтқанын істеп, айтағына көнетін барып кел — шауып келі, қолшоқпары. ~ Тарихи деректерге қарағанда, қазақ феодалдарына, беделді адамдарға арқа сүйеген Жәңгір хан, сол кезде халық арасында беделді Исатай Тайманұлын да өзіне тілеулес, өзінің сойыл соғар биі етуге тырысқан. С.Мұқ. ~ Досболдың тілеуіндегі жуан ауылдың көбі бұның ыстығына күйіп, суығына тоңбақ болып, өзді-өзі ауқымындағы кедей-кепшіктерін де қолтығынан шығармай сойыл соғар ғылып, әзірлеп жүрген. М.Әу. ~ Абай қыстауының оңтүстік жағында жиырма бес шақырымдай жерде Орда деген тау бар. Оны қыстайтын Мамай батырдың тұқымдары солардың бір старшыны Еламан, Байшора деген екі атаның баласы. Еламан сексен үй, Байшора жиырма үй. Ол заманда кімнің сойыл соғары көп болса азға зорлық етеді. Әрх.Кәк. ~ Жоғарыда отырғандар оларға “тәйт” десе, бәрі де індеріне кіріп кеткендей жым болмай ма? Олар тек әлгі лауазым иелерімен талантты қабылеттілердің қол шоқпарлары мен сойыл соғарлары. Т.Мед. * Ендігі жерде Абай бастаған үкімет сойылын соғарлар Құсман мен Құдабайды қатарынан ұстауға кіріседі. Ж.Шәк.

Нығыздалып қатқан қар. * Есімде бар. Бала күнім. Жер сіреу қар. Ызбарланып аспанның ажары бір кірмейді. Ж.Айм. ~ Биылғы қыс қатаң болды. Боқырау болды, боқ қатты. Қарашаның қары қаңтарға қосты. Ұдайымен алай-түлей ақтүтек боран соқты. Боран ашылса, шартылдаған сары шұнақ аяз қысты. Жер сіреу қар. Жылымық болса жаңбыр жауды. Ж.Айм. ~ Кере қарыс аузын ашып, гүр-гүр етті. Артқы аяғымен сіреу қарды бұрқырата осып-осып жіберді. Көзі қып-қызыл. Жалы тікірейіп, айбарын асырып барады. Ө.Кәр. ~ Қуаты шағылмаған күйлі жануар сіреу қарды омыраумен бұзып, қоянша орғып етегіне сүріне-жығылып қалың нуға тармасып қалған қашқынға бір бүйірден таяп барды. Ә.Сар.

Адамды қинау тәсілі. Басына түйенің көнін жапсырып кигізеді де, шешілместей қылып таңады. Ыстықтан көн бүрісіп, тұтқынның (әрине, тұтқын болуы шарт емес) басын екі шекеден қысады. ~ Ақназардың басына бір жаз сірі бүріп ұстады. Суға салып балбыратып қойған түйенің көңін, басына кигізіп, айнала жиегін көктеп тастайды. Күн ұлы сәскеге көтеріліп қатты қыза бастағанда, көнде құрысады… Тастай қатып кеткен кезінде, көн бір уыс болып бүрісіп, екі шекеден қысады… З.Шүк. ~ Сарының бір баласы түрікпенің қызын қатындыққа алып отыр. Екі баланы басына сірі бүріп, қойдың соңына салып қойыпты. Біреуінің далада өліп қалғанын Сегіз көзімен көрді. Есіне түссе әлі күнге жаны түршігеді. З.Шүк.

Өңі құп-қу болып, бозарып, қансыз-сөлсіз қалыпқа түсті. ~ Өзі де сілтіге салған сүйектей боп–боз. Жүріс–тұрысында да баяғы батылдық жоқ. Кібіртік. Созадаң. Бір нәрседен әбден соққы жеп, басымен қайғы болған адам ғана осындай болса керек. Ә.Кек.

Өмір тауқыметін көп көрген, жетімдікке көндіккен жетім бала. ~ Мен болдым бала күнде тірі жетім, Болғам жоқ еркеленіп ірі жетім. Бала боп ата-аналы, сый көргем жоқ, Қадірсіз, құнсыз, пұлсыз сірі жетім! М.Ж.Көп.

Дыбыс шығармай, үнсіз қалды; мүлги тыныштанды. ~ Қарқаралы үйезін шулатқан, тақауда ғана Сарым Аманбектің ауылын шауып, адамын қырып кеткен Айнабековтен жапсарлас отырған Ақмола үйезінің, қазақтары да сілтідей тұнады. Енді сол аты шулы Айнабеков бандиттың жолмен келіп, басқа елге, басқа дуанға бүлік сала бастады. Ғ.Мұст.~ Маған ілесемін дегендеріңіз қара қойдың қанына қол батырып соңымнан еріңіздер. Ал кетпеймін, қосылмаймын дегендердің өз еркі өзінде, –деп аяқтады сөзін.Сілтідей тынған жұрт аздан соң күбірлесіп кетті. Ж.Шәк. ~Қораның іргесіне терең қазып төрт мықты қада орнатты. Мұндай көрмеген жұрт демін тартып сілтідей тынған. Т.Әсем. ~ Ағатай-ау, осыған бола оп-оңай бүліне қалғаныңыз қалай? – деп орнынан ұшып тұрды. Мұхаң кенет сілтідей тынды. З.Қаб. ~ Жігіттердің көзі қара қасқа атты батырда, сілтідей тынып тұр. З.Шүк. ~ Әлгінде ғана сілтідей тынған жансар табиғат құтырынып шыға келіп, бұлтсыз күн күркірегендей … күй туды. Ғ.Біл. ~ Ініміздің мойнына қарыз мініпті, – деді жайлап қана. «Қарызданып қалыпты» – деген сөзді тағы қайталап айтты. Жұрт сілтідей тұнып отырған. Д.Досж. ~ Қиық қара мұрты жылтырап, жұқа жүзге әлдебір нәзік күлкі тектес рең жүгіріп қалың жұртты сілтідей тұндырған әнші ойнақы, жеңіл әуенді балдай созады. С.Смат.

Ат үстінен түспеген кәнігі ұры. ~ – Мұның не, әй, сірі тақым? Шөп ұрлап жатыр ма екен? – деді үй иесі. Ғ.Мүс. ~ Қараша үйден ұзамаған, қара көжеге өзек жалғаған сірі тақым ұрының жетім қызы алты алаштың аузында жүрсе, одан өткен мәртебе бар ма бұған. Ө.Кәр. ~ Л ә т и п а: Сен болсаң кім қорқады, Кенен ақын, Жасыңнан жарымаған кедей ақын. Мақтанба көрмегендей, білмегендей, Қураған көк шолақпен сірі тақым. "Айтыс" (Кенен-Ләтипа) ~ Қызығатыны бір- ақ зат. Кәдімгі қаламсап. Шәрикіби делінетін жүрдек әптрушканың жаңадан шыға бастаған кезінде Боғашекең атқа қонған. Сірі тақым ұры барымташыдан бір де кем емес. Ө.Кәр.

Әлдебір жұмыстан басқа ештеңеге уақыты жоқ, қолы тимейді. ~ Ұрлық малдың етіне толған қапты арқалап келе жатқанда қара қатын жолшыбай екі жаққа ұры көзбен жалтақ-жалтақ қарайды. Қап ауыр, мұрнын сіңбіруге де уақыт жоқ. Асығады. М.Әу. ~ — Сіңбіруге уақыт жоқ, Гүлім, — деді, Гүлнармен екеуінің алдындағы қаңылтыр тарелкаға салған күріштің ыстық ботқасын, үлкен темір қасықпен ұртын толтыра асай отырып, — каналды жуырда ашуымыз керек, ол үшін сағасын бекітіп алуымыз керек. С.Мұқ. ~ Өзгелер өз ісін жайғастырсын, олардың уақытын жеп, кесіріңді тигізбе. Олардың да сіңбіруге уақыты жоқ. В.Расп. ~ Бәлкім, басқалай бір қарбалас жұмыстары шығып, сіңбіруге мұршасы болмай жүрген шығар. Еркектің шаруасы деген әйел көңілімен санасып жата ма?! Ж.Сәм. ~ Бірақ Родригестің барлығын былықтыру мен Гвидоның сіңбіруге мұршасы болмай жатқан кезде бос сөзбен жолын бөгеуден басқа қолынан ештеңе келмейтін. Ч.Пав.

Жөнсіз, лайықсыз, орашолақ әрекет хақында. ~ Нағыз шынын айтқан уақытта, қазақ тілінде деп бастырылған кітаптардың көбінде қазақтың иісі де жоқ. Неге десең, дені бытпырақ, бытпырақ болмағандарының ағыны теріс. Рухын тексерсек, баяғы айтылған «қатын ойбай». Ал енді, қазақтықты сіріге жамаған былғарыдай қай жеріне апарып жапсырамыз! С.Тор.

Ештеңеге уақыт таба алмай, жұмысбасты болды. ~ — Атызға келген балықтың бәрін ұстай берсең жер-көкке сияр емес, — деді Сырбай, және оған жүдә уақыт қайда, жұмыстан жүдә сіңбіруге қол тимейді. Бағып отырған негізгі балығын, да, малын, да күріш болған соң, соны жүдә жақсы есіруге тырысасың да. С.Мұқ. ~ Пешті жөндеп, есікті қаптап, терезелердің жақтауларын қиюластырып, үйді қысқа әзірлеудің әлегімен Әбутәліп мұрнынан шаншылып, сіңбіруге қолы тимейді. Ш.Айт. ~ Қатар-қатар дүкен құрып, іс көрігін қыздырып, сіңбіруге қолы тимей, кәсіп қылып жатқандардың өнерін тамашалайды. Ү.Жәл. ~ Кеңкелестеу еді, сіңбіруге қолы тимей жүретін ол да енді… Ж.Аяз.