Мазасы кетіп, бір орында отыра алмады, алып-ұшты. ~ Астынан су шыққандай ұшып-қонып отыр. Б.Соқ. ~ Әжесі дастархан жайып, шай мәзірін әзірледі. Жалғас жаңа піскен бауырсаққа балқаймақты қосып соғып алды да, бір кесе сүтті сіміріп салып, астынан су шыққандай тез тұрып кетті. Д.Рам
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АСЫЛ БЕЙНЕ
Жүрекке ыстық, аяулы, қымбат бейне. ~ Сейілбек артына бір қарамай әлдеқашан өтіп кеткен жастық шағының асыл бейнесі алдына келіп тұрғандай осы бір алдамшы сезімге құлай елігіп, елжіреп отырғанда арманда кеткен ақын досы Абдолланың жастық шаққа арнаған сиқырлы жыры ойына өрши кетті. С.Ом. ~ Атақтан, құштарлықтан, өмірден жеріп, Аттаған шақта ақырғы шектен, Үнсіздік еліне, жанымды жүдеткен Асыл бейнең бірге кетеді еріп. Серв. ~ Мейлі не қылса да еркі білсін, бірақ, әке-шешемнің асыл бейнелерімен ант етейін, ол маған соқыр тиыныма шейін санап беретін болады, әйтпесе атымды басқа қойыңдар, өз ата-анамның қызы болмай-ақ кетейін! Ф.Дост.
АСТЫНДА ҚАЛДЫ
Белшесінен батты, әлдененің қоршауында қалды, кенелді. ~ Әлгінде ғана үстінде ән қалқыған беймарал ауыл аяқ астынан у-шудың астында қалды. Б.Тоғ. ~ Тентек Бестайдың галстук тағып, ақ көйлек, қара костюм-шалбар киіп келеді деген кімнің ойына келсін. Жақындағанда, Бестайдың нақ өзі екенін танып, күлкінің астында қалдық. Жиенінің тамаша ету үшін әдейі істеген тірлігі екенін біліп, одан сайын күлдік. З.Нұр. ~ Басқаларға сүрелерді тегін оқи берме, әр біреуіне баға қой. Оның сыртында дұға оқы, дуа жаса, бәлгерлік істеп сәуегейлікті үйрен. Ақшаның астында қаласың,– дедім. Ж.Шәк.
АСЫЛ ЖҮРЕК
Саф таза, ізгілікті көңіл. ~ Бірақ, тәңірімнің сізге осындай азапты көтере алатын асыл жүрек бергеніне шүкірлік етіңіз, «даналық көкте, даналықты көктен күт, өйткені бізге көкте де ғұмыр бар» деген ғой. Ф.Дос. ~ Шелли ақын суға батып өлерде, Ненi ойлады асау толқын көмерде? Сездi ме екен асыл жүрек тұншыққан, Өлiмi де айналарын өлеңге. Ә.Балқ.
АСТЫҢҒЫ ЕРНІ ЖЕР, ҮСТІҢГІ ЕРНІ КӨК ТІРЕДІ
Ерні дүрдиген адам туралы. ~ Белгібай: — Әне біреу шын жүрегінен шыңғыра күліп тұр, жомарт жігіт болу керек,— деді де астыңғы ерні жер, үстіңгі ерні көк тіреген жігітке беттеді. М.Қаб.
АСТЫ-ҮСТІН (ІШІ-СЫРТЫН) ЖЕЗДЕЙ ҚАҚТАДЫ
Әрі-берісін, іші-сыртын түгел зерттеді, сынады; жеті атасынан сыбады. ~ Елтай тоқтағанда жылдамдықты біріншіге ауыстырды, көзімен жолды жеп, сөз тиегін ағытты. — Асты-үстімді жездей қақтаған екенсіз. Мұртына қарай іскегі, дұрыс қой. Бәрі рас. М.Қаб. ~ Көрпеңді көсілсеңші бойға шақтап, Жерге кіріп кетерсің жынды антұрған, Шын қазсам асты-үстіңді жездей қақтап. Делбелігі емес пе Біржан салдың, Кісісін жеңетұғын жаңа таптық. «Біржан-Сара». ~ Өзенбай тотықұс сәуегей ғана емес еді, адамның ойын оқып, іші-сыртыңды бірдей жездей қақтап көріп қоятын да қасиеті болатын. Т.Сәук.
АСТЫ-ҮСТІНЕ ТҮСТІ
Көңілін аулап, өбек қақты. ~ Ол бұны құдды бір өз қызындай асты-үстіне түсіп аялап бақты. Ә.Кек. ~ Қарақатын отты тастай сала енді күйеуінің асты-үстіне түсіп, жалпылдап: – Бізді асыраймын деп жаныңды жалдап жүрсің. … Ә.Нұрп.
АСУ БЕРМЕС
Тым биік, аяқ жетпес. ~ «Дүниені сапырсам да ағыл-тегіл, Бақиға әкетерім жалғыз кебін. Бақұл бол төрт момында көз көргендер, Арқада асу бермес асқар белім». Ақан с. ~ Ал мұның қасіретін хазірет елеп жүр ме? Қара жартастай асу бермей, көлденең түсіп жатып алған жоқ па?.. Қ.Тол.
АСЫ БОЙЫНА СІҢБЕДІ (ЖҰҚПАДЫ)
Желікті, әлдебір ойын орындамайынша, тыным таппады. ~ Үнияның ішкен асы бойына сіңбей, у ішкендей болды. Ол қайғы-қасірет шырмауында жатыр. Төсектен басын алмайды. Ә.Шәр. ~ Егер Құлагердің келгені шын болса, әлгі «бәйгемді шаппай алам» дейтін Батыраштың күні не болды екен?! — Е-е, ол да естіп, ішкен асы бойына сіңбей жүрген шығар. С.Жүн. ~ Аузына арақ тисе, құйрығы құрт түскендей қылмыңдап қоя беретін әдет емес пе? Билемесе ішкен асы бойына сіңбейтін жастар түгіл, алдына кебеждей қарын өңгерген осы күнгі қазақтар да қойқаңдап ортаға түсе кететін боп жүрген жоқ па? Ә.Нұрп. ~ Қатының желіккен жоқ, сен желігіп барасың. Құдайыңды ұмыттың. Үй толы қатын мен бала, сен солардың үстіне қатын аламын деп ішкен асың бойыңа жұқпай жүр. Ә.Шәр.
АСЫҒЫ АЛШЫСЫНАН ТҮСТІ
Жолы болды, бағы жанды. ~ Үш жылғы еңбегіме бір көк қасқа қой алып, асығым алшысынан түсіп тұрған. Ғ.Мүс.
~ Сұлтан, – деді ауыр денесімен Бөленге бұрылып,сенің лебің боран, демің жел болып, асығың алшысынан түсіп тұрған кезің екені белгілі. Ә.Шәр. ~ Бұған келгенде де Қоңырбайдың асығы алшысынан түсті. Екі жеп биге шықты. Қ.Жиен. ~ «Қандай қазақтың асығы алшысынан түсіп тұр екен», – деген іштарлық билеген бойын. О.Бөк. ~ Ақмола, Ақтау, Ортау бекіністерін алғаннан бері Кенесарының көңілі көтеріңкі тәрізді еді. Оның үстіне асығы алшысынан түсіп, Ағыбай мен Байтабын батырлар қас жауы Қоңырқұлжаның ең соңғы үш мың жылқысын айдап әкелді. Ескі кек қайтқандай. І.Ес.
