Адал пейіл, түзу ниетімен шынайы лебізін білдірді. ~ Шебер бұл сөзді ақ жүрегінен айтқан. Расында да Арман көп кешікпей «өнерін» шын көрсетуге айналды. І.Ес. ~ Үйренушінің мұндай жағдайын көрген мүсінкер, оған өте риза болып: — Асықпа, асықпа, жігітім, — деді, — көп кешікпей өнеріңді де көрсете бастарсың… Шебер бұл сөзді ақ жүрегінен айтқан. І.Ес. .
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АҚ ЖЕЛКЕН
1. Кіршіксіз таза; пәк.
~ Ақ желкен арман, Бұлдырап алдан. Жағада тұрмын дауыстап. Балалық кезім, Бейкүнә сезім, Ақ желкен болып алыстан. Ұ.Ес.
2. Жел қайық. ~ Әлгіде бері бұрылған тәрізді болған ақ желкен толқи ойнаған теңіз бетінде ырғала жүзіп, алыстай береді. Әлден уақытта тағы да дір еткендей болады. «Міне, осы жолы шын бұрылды» деп үміттене жымиямын. Ә.Сәр. ~ Атырау адамдары дыбыс тілін түсінгелі бері осы əнге айдындағы ақ желкендей толқып, тербелумен келеді. З.Қаб.
3. Қайық, кемені желдің айдауымен жүргізетін, мачтаға тартылатын қалың ақ мата. ~ Борандының ар жағындағы Құлан тауы да ақ теңізге ақ желкен көтерген кемедей боп көрінеді. Мүмкін, Батыр сол кемемен жүзіп келе жатқан шығар. Ш.Мұр.
АҚ ЖҮРЕГІНЕН ШЫҚТЫ
Жүрекжарды пікір, ән, ой хақында. ~ Мүмкін, ол соны іздеп келген болар. Әйтпесе, осы кемпірдің алдына неге жүгінді? Ащы болса да әділ, ақ жүрегінен шығатын үкімін естігісі келген шығар. К.Қаз. ~ Кітапты оқыған сайын Дәниелдің бейнесі үлкейе түсіп, өзінің адал, ақ жүрегінен шыққан ұмытылмастай мұңлы үніменен Жаннаттың көңіліне кенет бір шоқ тастап, енді оны өзіне тарта әкетіп бара жатты. І.Ес.
АҚ ЖЕМ (БОЛДЫ)
1.Арам тер болды. ~ Берекеңді қашырған, Ел тыныш болса, жақсы сол. Рас сөзге таласып, Ақ жем болма, жаным, кел. Абай. ~ … ана тілді жаулап алған орыс тілділер өктем екен. Ауылдар ана тілге алақабдан көрінеді. Орыс тілі сауырынан сипатпайды. Ана тілдің мәртебесін көтеру жайлы баспасөзде жазылып та жатыр. Радио, теледидарда айтыла– айтыла, ақжем болды. Т.Рыс.
2. Ылғалдың, күннің әсерін ағарып кеткен. ~ Дала. Теңіз … Бір-бірінен құт дарып, Бірін бірі жатыр шөлден құтқарып.Дала — ананың алақаны ұсынған Жағадағы ақ жем тастар сықпа құрт. С.Нұр.
3. Су сорған ет, дене. ~ Ақ көйлегін күйеудің күнде жуып, Ақ жем болды қос қолым судан шықпай. К.Ахм. ~ Көмілген шымдардың беті болмаса, асты әлі жұмсақ екен, ол әрі– бері қопарған соң– ақ сәл иістенген, бірақ су сорып, ақжем болып қалған бұғы етіне де тұмсығы тиген. К.Сег.
АҚ ЖҮРЕК
Көңілі ақ, пейілі кең, адал ниетті адам туралы. ~ Алайда Майраның күлкісі адал досқа деген ақ жүректен ақтарылып жатқан
асыл қазына екенін біліп, бізде оны іштей қосыла құптауда едік. Ә.Нұрш. ~ Кісі қабылдаудағы оның әрі жылы, әрі мейілінше
қарапайымдылығынан тектінің тәрбиесі, ақ жүрегі, әйелге тән сүйкімді қылығы танылып тұрды… И.Бун. ~ Ақ үмітім үзілді, ақ
жүрегім кірледі, Ақ періштем бәйек боп, мен қиналған түндері. Ақ безер де көк безер болдым кейде өмірден, Ақыл жетіп
бәріне, ақшам жетпей жүргені… А.Тем. ~ Ә десе аузынан жүрегі көрініп тұрған мына ақ жүрек Айгүл, бір жағынан, өзі де
байқамай ескі жарасының аузын тырнап алды. М.Қаб.
АҚ ЖАЗҒАНЫН КӨРЕРМІЗ
Тәңірдің бұйыртқаны болар. ~ Ажал жетсе, өлермiз, өлмесек, бiз келермiз.Еш шарасы болмаса, Ақ жазғанын көрермiз. «Бозжігіт».
АҚ ЖАЛАУ
1. Соғыста қарсыластың берілгендігін, не келіссөзге шақыруын білдіретін таяққа ілінген ақ шүберек, жалауша. ~ Түске тармаса, түп ізі қала жақтан шығып бізге қарай бір танк келе жатты. Төбесінде «ақ ниеттің» белгісі — ақ жалау бар. Ғ.Мүс. ~ «Бекінді-ақ, қазақтардың аруағы қашады» – деп ойлаған жау үш тараптан қатпағайлап шауып, шабуылды үдетсін кеп. Бірақ отыз мың қазақты төрт күн бойы оқ жаудырып ала алмады. Амалсыз ақ жалау көтеріп елші салуға мәжбүр болды. Ә.Кек.
2. Киелі орындарға байланатын ақ мата. ~ Құсайын қария әулиелерді аралатты. Бабаларымыздың басына ақ жалау байладық. М.Әбу.
3. Мал ауруы. ~ Ақ жалау барда — Малым бар деме, Әзірейіл барда — Жаным бар деме! М.-М.
АҚ ЖАМБЫ
Таза күміс құймасы. ~ Мың жарым жылқы біткен Қожағұлға, Сөйлеткен сені балап қандай ұлға?! Асықша ақ жамбыны сұлуға аттым, Тиыным шыққан емес сендей тұлға. Біржан С. ~ Айтысқан қараймыз ба біз ақынға, Атылсын ақ жамбылар сырғауылда. Алыптар бірін-бірі алып ұрсын, He қажет мұның бәрін теріп мұнда. І.Жан. ~ Содан кейін айдан-ай, жылдан-жыл өтіп, дау тозып ескіріп болған кезде Елемес: — Ақ жамбыларды алғанымды мойындасам билер мені бектерге төленетін айып-анжымен-ақ күйретіп кететін еді, айыптан аман қалған соң, бір тал түгім де қисайған жоқ. Ғ.Біл.
АҚ ЖАМБЫДАЙ
Күмістей ақ, көздің жауын алады. ~ Жүресің жылжып қана әсем басып. Ажары ақ жамбыдай сұлулардың. Жалғанда тіпті кетпес көркі асып. Сәулеңнің түскеніне әлдеқандай. М.Жұм. ~ Ақ жамбыдай Айға қара арайлы Ай жүзінен шұғыла нұр тарайды. Қ-М. Әли
АҚ ЖАМЫЛҒАН
Ақ қардың астында қалған. ~ Сол таң атқалы біз кідіру дегенді көрген жоқпыз. Ылғи алға тартып, Кавказ қырқаларынан ұзай бердік. Ақ жамылған қыс та артта қалды. Ғ.Мүс. ~ Сол жолмен бұрынғыша пойыздар жүйткиді. Сол жолдың бір бүйірінде, ақ жамылған дөңестердің бір қуысында шап-шағын Боранды бекет ауылы бүрісіп тұрғандай көрінеді. Ш.Айт.
