Әйел баласы, жұбай. ~ Ә, иә, атамыз қазақ: «Екінші байлық – ақ жаулық» деген, өзің білесің. Сен, інішек, соны ойлап көрші! Ғ.Қаб. ~ Бірінші байлық – денсаулық, екінші байлық – ақ жаулық, үшінші байлық – он саулық. М.-М. ~ Біреуге денсаулық, біреуге ақ жаулық, ендігі біреуге мол саулық керек. Бәрінің байламы – Бақыт, айғағы – Уақыт. И.Сап.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АҚ ЕРКЕ
Қылықты, сүйкімді, пәк сезімді сұлу қыз. ~ Тарайды кеп, тарайды қауырсынын, Құм тұрса да бір түйір ауырсынып, Жаны сұлу ақ еркем, ары сұлу! М.Мақ. ~ Әр үміттің түні бойы ұйықтатпай, беймаза ететін қиялды сәулелері иіндесе келіп, үлкен арманға, ыстық махаббатқа ұласқандай еді. Бір кезде лепіріп бақ іздеп, албатыдан жар іздеген көңілі ақ ерке сұлу тауып, байызданған. О.Бөк.
АҚ ЖАУЛЫҚТЫ
Қазақи салт-дәстүрге сай жаулық таққан, абыройлы, сыйлы әйел баласы — апа-ана, әже, бәйбіше, келіндер. ~ Қазірдің өзінде ауылдың ауасын, даласын аңсап тұрамын. Сондағы көненің көзіндей қарт Ордабасы, ондағы қариялар мен ақ жаулықты аналар көз алдымнан бір сәт өшкен емес. Ә.Ысқ. ~ Мұндайда кейде сонау құлдыраған балалық шақ еске түседі. Бала кезде үйге ақсақал–қарасақал, ақ жаулықты әжелер қонаққа келсе, бір ғанибет еді. Ж.Аяз. ~ Е, тәйір деген… Жер үстіндегі ақ жаулықтының мұңы бір емес пе. Қ.Жұм. ~ Ақ сақалды ата, ақ жаулықты әже, иманжүзді әке, мейірлі ана… Тұлымы желбіреген ұл, жүзін күн қаққан бұрымды қыз… Д.Рам. ~ Сәске түсте үлкен алаң араның ұясындай құжынап кетті. Жастар арасынан ақ сақалды қариялар да, ақ жаулықты бәйбішелер де қылаң беріп жүр. Б.Тоғ. ~ Ертең күн шыға зузаға салып аттанып кетіңдер, күн бата атамның да демі таусылар. Мен ере алмаспын сендерге, үйден сүйек
АҚ ЕТЕК ///
Күнәсіз, пәк, адал. ~ Шынымды айтайын, сол кезде сен алдын болжайтын ақ етек ишан сияқты едің. Ал, қазір өртке қарсы жүгірген есалаң бала секілдісің. Ә.Нұрп. ~ Ержiгiт күлiп жiбердi: — Қайнатаңның атын айта бересiң, ә? — Е, айтпай, немене оны ақ етек әулие дейсiң бе? Жаман болсақ та, қызын… Б.Алд.
АҚ ЖАУЫН
Толассыз, ұзақ себелеп жауатын жаңбыр түрі. ~ Ақ жауын шатыр мен әйнекті тысырлатып, түні бойы себелеп шыққан-ды. Ә.Кек. ~ Және бұл жауын ауаны да құбылтпай, алыс көкжиекті де жаппай, суын да мөлшерлеп сепкен, момақан ақ жауын еді — селдіреп, сейіле түскен сұр бұлт арасынан ыдырай-шашылып күн жарығы да түседі. В.Рас.
АҚ ЕТЕК ИШАН (ӘУЛИЕ)
Қулық-сұмдығы жоқ, күнәдан пәк, әсіре діндар (негізінен кекесін ретінде қолданылады.) ~ Шынымды айтайын, сол кезде сен алдын болжайтын ақ етек ишан сияқты едің. Ал, қазір өртке қарсы жүгірген есалаң бала секілдісің. Ә.Нұрп. ~ Апырай де! Арғы тегімізде аты шулы ақ етек ишан болды, әулие болды, ақылы дана кемеңгер болды деп әншейінде көкіп көйлегіңе сыймай жүресің. Ә.Нұрп. ~ Ержiгiт күлiп жiбердi:— Қайнатаңның атын айта бересiң, ә? — Е, айтпай, немене оны ақ етек әулие дейсiң бе? Жаман болсақ та, қызын… —Төребай басын шайқап, керi шегiне берген ешкiнi мойнынан құшақтай алды. Б.Алд. ~ Жақында бір көріпкел сәуегей он бес жылдан кейін телегей теңізден сыңар тамшы қалмайды деп көкіп еді; кеше тағы бір сәуегей кітап ашқан ақ етек ишандай, бес жылдан кейін теңіз екіге бөлінеді деді. Ә.Нұрп.
АҚ ЖАҒАЛ
Кірлеп, күнге күйіп, бояуы тозған ақшыл түсті. ~ Портрет… Майлы бояумен салыныпты. Шаң басқан бетіне үңіле келіп, оның Таңатар ақын екенін әзер таныды. Тап-тақыр басы мен ұялы қара көздеріне шыбын қона-қона, ақ жағал тартқан. Д.Әш. ~ Ұлтарақ теріс айналған бетінде ешкімге ләм – мим деп тіс жармастан үйіне тартты. Қайтарда бұрындары тыр-тыр етіп әр үйге жарық берген электростанция – бүгіндері қабырғасы ақ жағал жемхананың қасымен жүрді. Қ.Түм. ~ Содан соң асынған қапшығыңның тер сіңіп ақ жағалданған белбеу-бауына бір қолыңды сұғып көтеріп, сосын екінші қолыңды басқасына іліп аласың да, көлге қарай аяңдайсың. Э.Хэм.
АҚ ЖАЗҒАНЫН КӨРЕРМІЗ
Тәңірдің бұйыртқаны болар. ~ Ажал жетсе, өлермiз, өлмесек, бiз келермiз.Еш шарасы болмаса, Ақ жазғанын көрермiз. «Бозжігіт».
АҚ ЖАЛАУ
1. Соғыста қарсыластың берілгендігін, не келіссөзге шақыруын білдіретін таяққа ілінген ақ шүберек, жалауша. ~ Түске тармаса, түп ізі қала жақтан шығып бізге қарай бір танк келе жатты. Төбесінде «ақ ниеттің» белгісі — ақ жалау бар. Ғ.Мүс. ~ «Бекінді-ақ, қазақтардың аруағы қашады» – деп ойлаған жау үш тараптан қатпағайлап шауып, шабуылды үдетсін кеп. Бірақ отыз мың қазақты төрт күн бойы оқ жаудырып ала алмады. Амалсыз ақ жалау көтеріп елші салуға мәжбүр болды. Ә.Кек.
2. Киелі орындарға байланатын ақ мата. ~ Құсайын қария әулиелерді аралатты. Бабаларымыздың басына ақ жалау байладық. М.Әбу.
3. Мал ауруы. ~ Ақ жалау барда — Малым бар деме, Әзірейіл барда — Жаным бар деме! М.-М.
АҚ ЖАМБЫ
Таза күміс құймасы. ~ Мың жарым жылқы біткен Қожағұлға, Сөйлеткен сені балап қандай ұлға?! Асықша ақ жамбыны сұлуға аттым, Тиыным шыққан емес сендей тұлға. Біржан С. ~ Айтысқан қараймыз ба біз ақынға, Атылсын ақ жамбылар сырғауылда. Алыптар бірін-бірі алып ұрсын, He қажет мұның бәрін теріп мұнда. І.Жан. ~ Содан кейін айдан-ай, жылдан-жыл өтіп, дау тозып ескіріп болған кезде Елемес: — Ақ жамбыларды алғанымды мойындасам билер мені бектерге төленетін айып-анжымен-ақ күйретіп кететін еді, айыптан аман қалған соң, бір тал түгім де қисайған жоқ. Ғ.Біл.
