Қылмысы дәлелденді д.м. ~ Бұл өтірік донос!.. Бұл үкімет кісісін өтірік қаралау!.. Дәлелмен, документпен Петровтың айыбын мойнына қойыңдар, әйтпесе өтірік жала үшін сотқа берілесіңдер! — деп, үстелді қойғылап шаптықты-ай келіп. С.Сей. ~ Бұл іс мемлекетті басынғандық, – деді ол. Қайда барса да, кімге сөйлесе де,– егер де қатты тыю болмаса, қазақтар тағы да бас көтеруі мүмкін. Сондықтан, айыбы мойнына қойылып, абақтыға түскендерге ешбір аяушылық болуға тиісті емес. С.Мұқ. ~ «Жазықсыз» жапа шегiп, сойылға жығылған бес жылқышы мен әй жоқ, шәй жоқ қолды болған бiр айғыр үйiр жылқысы үшiн Алдиярдың айыбын мойнына қойып, тiзерлетiп қайтпақ. К.Сег.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АЙТЫП СҰРАМА
Сөзбен айтып жеткізу қиын. ~ Бұрын өмірі іргесі бөлінбеген туыстардың бір- біріне деген сағынышын айтып сұрама! Қ.Жұм. ~ Әсіресе өзінен жасы үш, төрт жас үлкен ешкі бас, сойдаңдаған, қылқа мойын балаға өшіккенін айтып сұрама. Б.Жұм.
АЙЫБЫН МОЙНЫНА САЛДЫ
Қылмысын дәлелдейтін айғақтарды келтіріп, мойындатты, айыбын бетіне басты. ~ Құлагерді кім күндесе жауыздық та соның қолынан келді. Табыңдар, айыбын аямай мойнына салыңдар. Сонда ғана Сағынай бір аунап түседі. С.Жүн.
АЙТЫП-АЙТПАЙ НЕ КЕРЕК (НЕМЕНЕ)
Не айтары бар, айттың не, айтпадың не, еш пайда жоқ. ~ Айтып-айтпай не керек, Мезгіліміз жеткен соң. Кеудедегі
жалынөрт. Су құйылып өшкен соң. Жастық дәурен, жалын мәрт. Бұхар ж. ~ Айтып-айтпай не керек, Бip кез мен де мына
сiңлiм сияқты, Ұяң едiм, сұлу едiм керемет. М.Шах. ~ Көзі тірі кезіндегі сәбидің бірде-біреуі тоқтамады. Айтып-айтпай не
керек, не көрмедік, неге көнбедік!..О.Бөк.~ Қойшы, айтып-айтпай немене, сол ұшқышты күткелі кәдімгідей қыз болып
қалдым. Еркекше киініп жүрсем де, бойымды жинақы, сымбатты ұстағым келеді. Қозғала алмай жатса да ол соның бәрін
сезеді. К.Қаз. ~ Баласын бақшаға орналастыра алмаса, дүкеннен кілем таба алмаса… айтып-айтпай не керек, әйтеуір,
сондай сәтте аспанды аласартып, күнді батырып жазады-ақ. Тіпті көршісінің қатты түшкіргеніне саяси мән беретін
«сауаттылар» да барын айтсаңшы!.. Ғ.Қаб.
АЙЫБЫН ТАРТТЫ
Кінәсін мойнына алып, айып төледі. ~ Жарайды, бір тентектің айыбын мен-ақ тартайын. Есік алдында қара арғымақ байлаулы тұр. Ал мынау үй иесінің жапқан шапаны, — деп қасқар ішік ұсынғанда, Қоразбайдың тілі күрмеліп қалды. Б.Тоғ.
АЙ-ШАЙ (ӘЙ-ШАЙ) ЖОҚ
Ештеңеге қарамай, ешкімді елемей киіп кету, бірдеңеге кірісіп кету, дүрсе қоя беру туралы. ~ Мұқан балуанды алдына салып, үйге Жақан кірді. Ол келе ай-шай жоқ, тура төр үйдің есігін тартқылады… І.Жан. ~ Әй, мынауың дүлей ме, дүңгене ме, кім өзі? – деді. – Ай-шай жоқ біреудің үйін бұзып кіріп!.. Қ.Ысқ. ~ Аялдамаға келіп, бос тұрған орындыққа отыра бергені сол еді, ақ көгершін секеңдеп жанына жетіп келді: «Өй, мынау менің артымнан қуып келген бе?!» – деп таң-тамаша қалды. Әй-шай жоқ, қайтадан қолына келіп қонды. Д.Рам.
АЙЫЗ ҚАНДЫРАР
Көңілден шығып, рахат сыйлар; құлақ құрышын қандырар әңгіме (ән, күй т.с.с.) ~ Арқалы, жоталы келген қалың иық, жуан балтырлы атпал азамат, кесек грузчиктер күрессе, нелер алпамсадай жігіттерді жағадан ұстай бере, арқадан соғатын. Иығынан асыра, екі табанын тарс еткізе, шалқасынан құлату «грузчиктер күресі», «Затонның әдісі» – деп, айт күндерінің айыз қандырар аңызы боп тарайтын. М.Әу. ~ Үш қатынның басы біріксе бір қатынның сорына көрінбек. Бұлардың сорлатпаса да айыз қандырар әңгіме етіп отырғандары өз құдағиларын ың бірі еді. Ғ.Біл.
АЙ-ШАЙҒА (АЙ-ЖАЙҒА) ҚАРАМАДЫ (КЕЛМЕДІ)
Ештеңеге көңіл аудармай, өз дегенін істеді. ~ Соғыстың бірінші жылы ғой. Дастарқанымыз әлі қурамаған кез. Қонақтарымызға дәм бердік. Содан соң Анна ай-шайға қарамай іске кірісті. Ш.Мұр. ~ Ашуына мінсе, Қаталбаевтың ай-шайға қарамайтынын ол жақсы біледі. К.Қаз. ~ – Ғазиза қайда?! – деді ол ай-шайға келмей. Даусы ызғарлы. Б.Тоғ. ~ Қожанасыр қолына сойыл алып, ай-жайға қарамай, өлген кызды ұра бастады. Қожанасыр қалай ұрса да, қызды орнынан тұрғыза алмады. БС. «Дуана Қожанасыр».
АЙЫЗЫ ҚАНДЫ
Құмарынан шықты; ләззат алды; құлақ құрышы қанды; көңілі толып, рахат тапты. ~ Шешесі өлгеннен бері дауыс қып, жоқтағандай болған жоқ; өз басына күн туып кетті. Қатыңдар онысын есеп қыла ма, сөйлемей көріскенін жас баланың жылағанындай көріп, айыздары қанбады. Ж.Айм. ~ Тағы да ескектете, желпіндіре, желіктіре, ышқындыра, құлшындыра соғып, тындаушының айызын әбден қандырды. Ж.Айм. ~ Ат жүрісі адамның айызын қандырады. Ә.Шәр. ~ Баласы әкесінің риза болғанына айызы қанып ыржиып мойнын бұрды. Оның тілегені де осы еді. Қ.Түм.
АЙШЫҚТЫ СӨЗ
Мағынасы терең, көрікті тілмен айтылған пікір, өнегелі сөз. ~ Қадырбай өсиеттерінің түбіне бойласаң ақындық — дарыған күш, үлкен қасиетті жақсы ақыннан қалған айшықты сөз тегінде заманның қасіретін айтады екен. М.Әу. ~ Бұл өлшемдерден басқа қазақ халқы бейнелеу, теңеу сияқты айшықты сөздермен де беріп отырған. Ж. Баб.
