Зорлық көрсетті, қолынан келген қастықты аямады.~ Сағынай асына шақырылмағанына өлердей күйініп жүрген болыс осы арада азуын аямай-ақ батырды … С.Жүн. ~ – Кәрі қасқыр саған азуын батырам демес, Ұлпан егер – десе, өзіме хабар айт, оның мұқалған тістерінің тұқылын қағуға шамам келеді. – деді. С.Мұқ.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АЗУЫН КӨРСЕТТІ
Қажыр-қайратын танытты, сұсын байқатты. ~Тым болмағанда ит жығыспен беріспей, әйтеуір азуын көрсетіп, бір ырылдасып қалар еді. Ж.Айм. ~ Қанша мүләйiм, қанша мүттәйiм болып отырды десең де, ол да өлiспей берiспесiн сездiрiп, азуын көрсетiп қалды. К.Сег. ~ Осы тұста: «мынау қайтеді- ей, баса көктеп қайда барады- ей!» дейтін қызғаныштың қызыл иті де әлгі тілеулестеріңнің ортасына қосыла кетіп, бірақ жымын білдірместен «бір орайы келгенде оңбай сүріндірермін» дейтін бақай есеппен азуын көрсетіп- ақ үлгереді. Қ.Жиен.
АЗУЫН ҚАҚТЫ
Сазайын берді. ~ Жат жұрт талағанда да жарамызды жалап жазған Қаратай едік, ағайынның азуын қағуға да шамамыз жететін шығар. Қ.Ысқ.
АЗУЫН ШАЙНАДЫ
Өкініп, кіжініп қалды; күйінді, ызаланды. ~ Жүрегі аузына тығылып, қысылып қалды. Төбелесуге әлі жетпейді. Болыстың
жігітімен қалай төбелессін? Азуын шайнап қала берді. Ж.Айм.
АЗЫ МЕН ТОЗЫ
Ел ішінің ең кемі, бейшара, сорлысы, кедей-кепшігі. ~ Кенжекей өзін ақ жаулықты әйелдердің ішіндегі азы мен тозы деп ойлайтын. Алғаш рет ол өзінің сұлу тәнін көрді. Ә.Нұрп. ~ Ал ұтылсаң, ішер ас, киер киімге жарымайсың. Өз қатарыңның азы мен тозы боласың. Ә.Нұрп. ~ Балықшы ауыл атансақ та, құдайға шүкір, жұрттың азы мен тозы емеспіз. Ә.Нұрп. ~ — Шық! Жоғал, жексұрын! — Өзің жексұрын. Жер басқан жанның азы мен тозысың. Ертең қойныңдағы байыңды тартып алады. Сонда көрермін сенің әуселеңді… Ә.Нұрп.
АЗЫҚ ҚЫЛДЫ
1. Өнеге санады, рухани байлық ретінде пайдаланды. ~ Молдаш мұғалімің орысшадан таза еді. Медреседен шыққаннан бергі азық қылғаны — «Қазақ» газетінің жазған сыңаржақ үгіті болатын. Б.Май. ~ — Кімнің балалығы қайда қалмады дейсің!.. — Қайдан білейін, маған жұрттың бәрі бүгінгі тірлігіне баяғы балалығын азық қылатын сияқты. Қ.Ысқ.
2. Қорек етті.
~ Бақтығұл күнде бір үлкен аң атып әкелетін. Үй іші соны азық қылушы еді. М.Әу.
АЗЫП ТУҒАН
Тумысынан бұзылған, жатырынан кем туған. ~ Алаштың алдын қара тұман жапқан, Мынау орыс обыр ол еміп жатқан. Заман азған шағында адам азбақ, Көп ерлер жаумен бірге елін шапқан. Кешегі Абылайдан азып туған Уәли анау қарт қатынмен басы қатқан. Шормаңдай шолтаңдаған шолақ билер Орыстың шекпеніне елін сатқан. М.Жұм. ~ Келешектен ұялсаңдаршы! Күйіп кеттім ғой, шыдай алмадым ғой! Айтпайын десем де қоймадыңдар ғой, түге, азып туған мұндарлар! – деп тұра жөнелді. Ж.Айм.
АЗЫП-ТОЗЫП КЕТТІ
Аштық пен жоқшылықтан зардап шекті, жүдеп-жадап кетті. ~ Енді кісі қолына қарауға, бардың өзін өлшеп ішуге көшті. Бұрын Сақыпжамалдың баласы деп, ешкім шетке қақпайтын, енді ешкім де мұның көңліне қарамайтын болды. Айналасы екі-үш айдың ішінде жүдеп-жадап, азып-тозып кетті. М.Мағ. ~ Азан-қазан болған үшеуі бірі баласымен, бірі жарымен, бірі әкесімен табысып жатты. Жәния қартайып, азып-тозып кетіпті. Қара торы өңі қуқыл тартып, бота көздері шүңірейіп қатты жүдепті. Ү.Жәл.
АЙ АРАЛАТПАДЫ
Жиі-жиі, ай сайын. ~ Бұрын апта сайын той, ай аралатпай көкпар, бәйге өтетін. Қазір бәйге, көкпар жоқ. М.Мағ. ~ Ары қарай арам тер болған жоқ. Бар қолынан келер көмегi – ай аралатпай сонау Кiшi станицадағы Зылиха апаныкiне барып тұрады. Т.Сәу.
АЙ АРТЫНАН АЙ ТУДЫ (ӨТТІ)
Толассыз жылжып, өтіп жатқан уақыт туралы. ~ Санаулы күндер сырғып өтіп жатты. «Туған ай – тураған ет». Ай артынан ай туып, жылдар жылжи берді. Ү.Жәл. ~ Сонда алғаш рет шабыт орнына нағыз «творчество азабын» бастан кешкен. Поэма шатқаяқтап жүрер емес. Ай артынан ай өттi. Т.Сәу.

