Үйлі-баранды, бала-шағасы бар. ~ О не дегенің, қарындасым. Осы ақарлы-шақарлы басыммен он екіде бір гүлі ашылмаған қыз балаға қиянат жасасам, Аллам кешіре қоймас-ты. Ш.Құм. ~ Шешемнің замандасы еді. Біздің үйдің қыр жағында тұрады. Ақарлы-шақарлы, бала-шағасы көп адам. Ерінен ерте айрылған. О.Бөк. ~ Ұйып тыңдап тұрып, бір кезде: – Ой, Сәке, ақарлы-шақарлы басыңмен мұның не? Сонда сүттей ұйыған жарыңмен, балаларыңмен ажыраспақшымысың? – деппін. Ш.Құм.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АҚАУ ТАПТЫ
Осал тұсын тапты, кемшілігін байқады.~ Әлгі сөздің шын-өтірігін білгісі келді ме, шылғи орысша сөйледі. Бұл да шарықтады. Мұны қалай бағалады, қайдам, Елтай Тотының орысшасынан көп ақау тапты. Кейін естіді, қыз қазақ мектебін бітіріпті. Тамара, Таняға айналғаны соңғы екі-үш жыл… М.Қаб. ~ Тракторшы үндемеді. «К-700»-тың ішек-қарнын түгел тінтіп шықты. Ешқандай ақау таппады. Ш.Мұр.
АҚАУ ТҮСТІ (ТҮСПЕДІ, ТҮСІРМЕДІ)
Нұқсан келді. ~ Жасында жігітшілікті көп жасап, ой-қырға көп жортқан шіркіннің аяғына, қартайғанда ақау түскен бе, қалай, қыс бойы тізесінен басыр боп жатып, көктем туып, күн қыза ғана тәуір болған. С.Мұқ. ~ Осы күні келіндердің төркіндеріне барып, болымсыз нәрсені сылтау етіп қайтпай қалуы деген де оп-оңай. Ажыраса салады, оны бір бастарына ар көріп, өміріне ақау түсті-ау деп жатқан жан жоқ. С.Мұр. ~ Бұнда аппақ кiршiксiз ана мейiрiмi бауырындағы перзентiне алдағы өмiрден бақыт тiлейдi. Бұнда әлi ақау түспеген ыстық достық бейiлiмен Абайға да шын тiлек арнайды. М.Әу. ~ Кейбір байымдаулардың ұзын-сонар болуымен табиғатқа тән әдебиеттік бояулардың кемдігі тұтас шығарма тұлғасына ақау түсірмейді. Ж.Шәк.
АҚАУ ШЫҚТЫ
Кемшілік байқалды. ~ Жазалау мекені болған Жерге түсірілді. Сонымен, Алланың Адам атты туындысының болмысынан алғашқы күні-ақ ақау шыққан. С.Ел.
АҚАУЫ БІЛІНДІ
Кемшілігі көзге түсті. ~ Рудный қаласында 330 млн теңгеге салынған шолу дөңгелегінен ақау білінді. БАҚ ~ Қазалы ауданында жалпы құны 2 млрд теңгеден асатын жаңа көпірдің ақауы білінді. БАҚ
АҚАУЫЗ БОЛДЫ
Маңдай терінің, ауыр бейнетінің ақысынан айрылды. ~ Мыжғылап созған, көк иық болып, екі қарың салдырап, жүрегің қарайып, үсті-басың лай суға сүңгіп шыққандай боласың… Міне, бұл тәрізді бейнетті істеп-істеп, бір тиын таппай, «ақауыз» болып шығудың қандай екенін «ақ ауыз» болмаған кісі білмейді. Менің осы күнге шейін сол ағаш жер астына түскен күнім есімнен қалмайды. Ғ.Мұст.
АҚБЕЗЕР ДЕ КӨКБЕЗЕР (БОЛДЫ)
Азар да безер болып, жаны қалмады, әлекке түсті. ~ Төрге шықпай есік аузындағы төңкерулі шелекке жайғасыпты. Жаңағы ақбезер де көкбезер боп ақталғаны бекершілік екенін Ықсан түсінді; не де болса сөзді сабырлы бастамақ. М.Сүн. ~ Жақындап кетсек түрпідей жиырылады. Мүмкін біздерді аяқтарына бас ұрсын, ақбезер де көкбезер ақталсын дейтін шығар, а? Не деп ақталамыз? М.Сүн. ~ Жәмиланың рөлін алуға жүрегім дауалап батылым бармады.Ақбезер де көкбезер, тура қарсы шықтым. Әсіресе киімімді шешіп шалжиып қайқыбас төсекте жатқан шалдың қасына барып жата кетуге… Ш.Рах.
АҚЕРЕН КҮЙГЕ ЕНДІ ?
~ Қолға қонған құмай құс шабыт тіледі. Алқабел құмай тазылар ақерен күйге енді. Р.От.
АҚ ШАҢҚАН
Біркелкі ақ түсті. ~ Сылдыраған жыланшық жылға, қаптаған қасқа бұлақ, қайыңды, теректі ойпаңдар, белес-белес төбелер баурында ақ шаңқан үйлерін жамырата тігіп … М.Мағ. ~ Бірақ, даяшы да тұрған билер оны қай үйге кіргізуін білмейді. Алайда оны қадір тұтып, алтын дөдеге жапқан ақ шаңқан боз ордаға апарып кіргізеді. Ә.Мар. ~ Бұл мыңғырған қой өріп шығатын түстіктің түкті даласы да емес, сағат бойы сандалсаң таусылып бермейтін, үйлері ақ шаңқан, көшесінде қылтанақ жоқ, құжынаған жұрты бар байлыққа батқан селолар мен станицаларға да ұқсамайды. И.Бун.
АҚИҚИ СЫР (ШЫНДЫҚ)
Шынайы, жүрекжарды сыр (шындық, ақиқат). ~ Әйтпесе, бұл сөздерді бұрын да естімей жүрген жоқ. Адал жүректің ақиқи сырын талай анғартып еді ғой. Бірақ, көпшілік көзінше өзіңе арналған әнді қысылмай тыңдау қиын екен. Ақбөбектің құлағына дейін шиедей болды. Ү.Жлк. ~ Міне, оның құндылығы да сонда – мұндай ақиқи шындыққа қалай күмән келтіруге болады. Баршаға белгілі осы бір шындыққа Ларсен менен дәлел талап еткенде, менің сасып қалғаным рас.Дж.Лон.

