Көңілшек, қулық-сұмдығы жоқ, аңқаулау адам туралы. ~ Ел көңіл-күйінің пернесін дөп басып тани бермейтін, алың — бұлаңдау, алды бар да арты жоқ, ақ қабақ бастықтың осы міндерін пайдаланып, жұрт алдында жақсы көрініп қалайын деп Әпен де есеп құрмайды. С.Шай.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АҚ МАЙҒА БӨЛЕДІ
Риза қылды, тойдырды. ~ Сонда бәлен жыл кімдер үшін тер төккен? Кімнің ризықысын еселеп, кімдердің қазанына ас салған?
Кімнің қалтасын томпайтып, кімдерді ақ майға бөлеген? Ө.Кәр. ~ Достығымыз жалғаса берді онымен. Жиналыс сайын
сөйлетеді. Ел аралағанда қасынан қалдырмайды. Айына бір мәрте қонаққа шақырады. Ақ майға бөлеп тастайды. Сен же,
мен жеден кекірігім азып, қоясы бар итше имелеңдеп зорға оңаламын. Ө.Кәр.
АҚ ҚАЗДАЙ ТІЗІЛГЕН
Бірінен кейін бірі көрінеді. ~ Өзеннің екі жағасында арқан бойындай жоғарылаған ақ тұман, тізбектелген өркеш– өркеш таулардай болып, ол таулар ай сəулесімен самаладай сандақтанып, аппақ қардай жарқырап, көз шағылысады. Сөйтіп ақ қаздай тізілген кенерелі таулардың жүмесімен балқыған ақ күмістің толқындары жүзіп жүрген іспетті. Осыдан бір бөтені жоқ. Жоғарыда, қақ төбемде көк шұбар аспанда ақ табақтай жалтырап он төртінен туған əдемі ай тұр. Ж.Айм.
АҚ ҚАЙЫН САУДЫ
Ашығып, қашып-пысып жүрді, қайыңның суын нәр қылды. ~ «Жауыңды» жер қаптырудың
ең мықты құралы осы. Жұмыс істетпейсің. Жан тыныштық таптырмайсың. Көңілі ала,
ұйқысы шала. Бар пәле, бар жалата жауап қайырып, жұртты, қала берді жұрағатты
арашалаймын деп қан жұғып жүргенде әуелгі мақсат, адал мұрат адыра қалады да жүйкесі
тозып, әбден қажыған соң өзі — ақ қайың сауып қаңғырып кетеді. Қ.Ысқ.
АҚ ҚАЛА
Қардан үйіп жасаған қорған, балалар ойыны. ~ Осы ақ қала бірінші қаңтардан кейін де көпке дейін құламай тұрды… Ш.Айт. ~ Бір күні қораның сыртынан ақ қала үйіп, үйге кірсе Зейнеп баланы алдына алып емізіп отыр. Маңдайынан шып– шып тер көрініпті. Ә.Кек.
АҚ ҚАНАТТЫ АРМАН ҚҰСЫ
Құштар қылған, аңсары ауып, көксеген арманы. ~ Басы зеңіп, бар дүние шыр айналып кеткендей. Ақ қанатты арман құсына оқ тигендей, оңаза, ашқарақ нәпсі иектеген жас жігіт уайымның соңына сарыла түскен. Т.Рыс.
АҚ ҚАПТАЛ
1.Мініске көп салынған көлік. ~ Қыс келерін танытар ызғар бар ауада. Суға малшынған қамыс қораның ығында құлағын
салбырата жусап ақ қаптал бір арық ат тұр. С.Шай. ~ Айдалған ақ мақтаға алпыс атан, Ақ қаптал барлығы да сары тіс атан.
Т.Із. ~ Алдымды аңдамасам жер басам ба, Ақ қаптал, аяңшылмын мен қашанда. Тұқымы қаракөктің
болғандығым, Дүбір сап дөңге шықсам анда-санда. Н.Айт.
2. Жырынды, көпті көрген, әккі. ~ Европаның ақ қаптал саясатшылары айтып жүргендей, Петр патшаның батыстағы
көршілерімен ақ алмастың жүзімен сөйлессе, шығыстағы көршілерінің жүрегіне жол табар қайдағы бір «кілт» іздеп баққаны
рас еді. Ә.Кек. ~ Сұраған патшаңа жалтақтамасаң, жан қалмайды,– деп Әбілқайыр мен Оразханға өзі сыр беріпті. Шыны ма,
ақ қаптал айласы ма? Қайсы қыры екені беймәлім. Т.Рыс.
АҚ ҚАПТАЛ БОЛДЫ
Көп қиыншылық көріп, жауыр болған, қажыған д.м. ~ Кейбіреулер тезірек жеткісі кеп тақымы астында теңселіп басқан әлсіз
аттың терлік қажап ақ қаптал болған бүйірін тепкілей түседі. Ә.Нұрп. ~ Өмірде көрген, түйгені мол, жақсылық-
жамандықты алыстан танып, аққаптал болған тәжірибелі қорушы. Осы қара шаңырақтың
береке-панасы. Б.Соқп.
ҚАР ЖАМЫЛЫП, КӨК МҰЗ ЖАСТАНДЫ (ТӨСЕНДІ)
АҚ ҚАР ЖАМЫЛЫП, КӨК МҰЗ ЖАСТАНДЫ
~ Аңсаған арман қанатындағы бір үміт — Азаттық оты өшпесе екен деп жасқандық. Сол үшін боран, дауылды тосып кеудемен, Сол үшін ақ қар жамылып, көк мұз жастандық. Е.Ахм. ~ ~ Қарлы бұрқақ бет қаратпай қақырата ұрғылап, қақырық жерге түскенше қатты түйіршікке айналып тырс еткен дыбысы естіліп тұрған мынау қызылшұнақ қытымыр аяз, ақырған ақпанда жалаңаш-жалпы жүгіре жетіп келіп қар жамылып, мұз төсене жүріп кірешілерге жол бойында қолғабыс жасап күн-түндерін арпалыспен өткізген… Ш.Рахм.
АҚ ҚАР, КӨК МҰЗ
Қыстың қақаған аязды кездері; сұрапыл, адам төзгісіз ауыр жағдай. ~ Асқақтап тұр әлемге биік қарап. Тұтасқан ақ қар, көк мұз секілді үсті. Ақ сүңгі, көк найзадан жиып жарақ. С.Мәу. ~ Досмағанбет Ә. қаласындағы темір торлы терезеге жыл жарымдай телміріп, содан соң түсінде көрмеген тундраның ақ қар, көк мұзынан бір-ақ шыққан. Н.Дәу. ~ Есбергеннің айтуынша, ғинуарда қарызға көтермеге борыштанып алған пұл, шайды жаңағы саудагерлер қырға, қазақ ортасына қысқы ақ қар, көк мұзда бейнет кешіп, алып барады екен. М.Әу. ~ Киімі жұқалау. Бірақ үсімес. Әкең ақ қар, көк мұзда жалаңаш қол жүріп ұрлық жасайтын. Өлмейсің. Мөңке, ұлым, абұйырлы қайт. С.Жүн. ~ … көп ұзамай, бұ да әке қасынан орын алады; арқасындағы жүгін апаратын жеріне жеткізе алмай, жарты жолда зорығып жығылған кіреші көлігіндей, ақ қар, көк мұзда өлі мен тірі арасында титықтап жатыр. Ә.Нұрп.

