АҚ ҚАР ЖАМЫЛЫП, КӨК МҰЗ ЖАСТАНДЫ
~ Аңсаған арман қанатындағы бір үміт — Азаттық оты өшпесе екен деп жасқандық. Сол үшін боран, дауылды тосып кеудемен, Сол үшін ақ қар жамылып, көк мұз жастандық. Е.Ахм. ~ ~ Қарлы бұрқақ бет қаратпай қақырата ұрғылап, қақырық жерге түскенше қатты түйіршікке айналып тырс еткен дыбысы естіліп тұрған мынау қызылшұнақ қытымыр аяз, ақырған ақпанда жалаңаш-жалпы жүгіре жетіп келіп қар жамылып, мұз төсене жүріп кірешілерге жол бойында қолғабыс жасап күн-түндерін арпалыспен өткізген… Ш.Рахм.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АҚ ҚАР, КӨК МҰЗ
Қыстың қақаған аязды кездері; сұрапыл, адам төзгісіз ауыр жағдай. ~ Асқақтап тұр әлемге биік қарап. Тұтасқан ақ қар, көк мұз секілді үсті. Ақ сүңгі, көк найзадан жиып жарақ. С.Мәу. ~ Досмағанбет Ә. қаласындағы темір торлы терезеге жыл жарымдай телміріп, содан соң түсінде көрмеген тундраның ақ қар, көк мұзынан бір-ақ шыққан. Н.Дәу. ~ Есбергеннің айтуынша, ғинуарда қарызға көтермеге борыштанып алған пұл, шайды жаңағы саудагерлер қырға, қазақ ортасына қысқы ақ қар, көк мұзда бейнет кешіп, алып барады екен. М.Әу. ~ Киімі жұқалау. Бірақ үсімес. Әкең ақ қар, көк мұзда жалаңаш қол жүріп ұрлық жасайтын. Өлмейсің. Мөңке, ұлым, абұйырлы қайт. С.Жүн. ~ … көп ұзамай, бұ да әке қасынан орын алады; арқасындағы жүгін апаратын жеріне жеткізе алмай, жарты жолда зорығып жығылған кіреші көлігіндей, ақ қар, көк мұзда өлі мен тірі арасында титықтап жатыр. Ә.Нұрп.
АҚ ҚҰБА
Ақшыл жүзді. ~ Жоғарыдағы ақ құба әйел деп отырған әйеліміз осы Боқбасардың жеңге алған әйелі Дәметкен еді. Б.Май. ~ Құлтай басын изеді. — Бұл манағы станцияға кеткен жігіт болды ғой,— деді қақ төрде құс жастықты бауырына басып, кесе- көлденең шәниіп жатқан бір түбіт мұрт, әдеміше келген ақ құба бозбала әр нәрседен хабардар екенін аңғартып. С.Ас.
АҚ ҚҰБА, БИДАЙ ӨҢДІ
Ақшыл жүзді, шырайлы. ~ Көптен күткен жеңешедей, ауыз үйдегі алтын сырғалы, ақ құба, бидай өңді кербез жеңгей: «Балалар, жоғары шығыңдар!» — деп майысып, төргі үйге қарай сілтейді. Ж.Айм.
АҚ ҚҰЙРЫҚ ШАЙ (ШӘЙ)
Сүт қатқан жапырақты қою шәй. ~ Ең жақсы шай әуелгі орған жапырақтан шығады. Үйткені, әуелгі жапырақ уақ, жас болады. Осындай жас кезінде жапырақ нәзік және бетінде күмістей жылтыраған жүні болады. Сол жапырақтан істелген шайды аққұйрық шай дейді, бірақ құйрығы жоқ болады. Жапырақты өте күтіп, сақтықпен жинайды. А.Бай. ~ Ол кездегі қазақ ауылдарында ақ құйрық шай (орысша — фамильная) тек, Шыңғыстың үйінде ғана бар. Ондай шайды Шыңғыс алыстағы Троицк, Қызылжар, Ірбіт, Қорған сияқты қалаларға барып қайтатын сәудегерлерге жетектеп, ұзақ уақытқа жетерлік қып алдырып қояды. С.Мұқ. ~ Көрінсін Біржан салға ай сықылды, Ақ құйрық көңіл ашар шай сықылды.Ұсынса қол жетпейтін арғымағым, Арғынға баламаймын тай сықылды. Біржан С.~ Түгел ұйқыдан оянғанда, әке– шешесі тас құманның бүйірін шоққа тығып, ақ құйрық шайды быршып тартып отыратын. Ү.Жлк.
АҚ КИІЗГЕ КӨТЕРДІ
Хан сайлау дәстүрі. ~ Баяғыда өзін ақ киізге көтеріп хан сайлаған пенделер талай әміршіден ауыздары күйсе де, мұның ертең не істейтінімен шаруасы болды ма? Ә.Кек.~ Шыңғыс ешқашан билікті зорлықпен тартып алмаған: ол екі дүркін хан сайланып, үшінші рет түркілердің 16 тайпасының өкілі оны ақ киізге көтеріп қаған сайлаған, соның бірі – Майқы би. Қ.Ысқ.
АҚ КӨБЕ
Жағалы, құнды матадан тігілген ерлердің сырт киімі. ~ Астыңдағы Мәнекер, төрем, Мәнекерді берсең, мінейін. Үстіңдегі ақ көбе, Ақ көбені берсең, киейін, Содан көп алыпқа барайын. Мәнекерді мінді дейді, Ақ көбе тонды киді дейді. Ә.Мар. («Көкетай хан»). ~ … қазақ қызы жау жоқ жерде ақ көбелі, айдар төбелі айдарлы ерге лайқатты, «белі нәзік жіңішке, үзіліп кетпей неғып тұр» дейтіндей, мың бұралған, пейілді де, бернелі де, жібектей мүнәйім, мақтадай жұмсақ, майдай есілген қалыңдық, жар бола білді. Б.Қыд.
АҚ КӨБЕЙДІ
1. Сүт өнімі молайды. ~ Жолға шығарда Иманқұл бұзаулы кер сиырды алдымызға көлденең тартты. Әкем ақшасын төлеп, көкеме жетелетті. Иманқұл бізге бір пұт тары сыйлап, қошеметпен шығарып салып еді. Ауылға келген соң ақ көбейіп, аузымыз қою айранға тие бастады. Б.Мом.
2. Шашына, самайына, сақал-мұртына түскен ақ молайды. ~Өртеңнің баурына қонып отырған Ұлжан аулына Құнанбай екі-үш күндей қонақтады. Күнкенің аулы да осы арада жақын еді. Абай осы күндерде байқады: әкесінің сақал, шашындағы ақ көбейіп, бетінің ажымдары да молая түскен екен. М.Әу.
АҚ КӨБЕЛЕК
~ Наурыздың ортасына зорығып жеткен Шоққайың торғай су ішетін күн таяп қалды деп отырғанда тағы да басып салды. Апта бойы қапалақтаған ақ көбелек алысты қойып ауыл -үйдің арасына ат жүргізбей тастаған. Қ.Ысқ.

