Сұлудың аппақ тәнінің, күн шалмаған, жел тимеген балғын мүшесінің сипаты. ~ Ләм деместен төргі бөлмеге кіріп бара жатқан келіншектің шамнан түскен сәулеге аппақ балтыры шағылысып, тұра қашқан ақ бөкеннің таңындай бір жарқ етті де, көзден ғайып болды. Ә.Нұрп.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АҚ БӨПЕ
Сәбиді еркелете, ерекше жақсы көре, әлдилей атау. ~ Әлди, әлди, ақ бөпем, Ақ бесікке жат, бөпем, Бурыл тайға мін, бөпем! Ауыз әд. ~ Əсиқаның: Əлди.. əлди.. ақ бөпем, Ақ бесікке жат бөпем. Жілік шағып берейін Таңдайыңа тат бөпем…– деп əндеткен даусынан балақан жүзі балбырап ұйқыға кетті. С.Досж.
АҚ БӘЙБІШЕ
Елге сыйлы, сөзі өтімді, сыр-сипаты келіскен ел анасы. ~ Елудің жуан ішіне енсе де, өңін бермеген, салмақты, паң, манардай ақ бәйбіше еді. М.Мағ.~ Бір мезгілде қызының жанында тұрған келбетті семіз ақ бәйбіше: — Әй, жандарым, сендердің де әпке — қарындастарың, алдарыңда тілеулерің бар ғой. Мынау — қойнымдағы алтынымдай сақтаған жалғыз балам еді, бөтен елдің босағасын жаңа аттағалы келе жатқанда, бақытын күйдірмеңдер, аяңдар! М.Әу. ~ Батырдың ас қамын өзінен басқаға сеніп жасатпайтын ақ бәйбіше дастарқанын дайындап қойып, сырттап, үйге жолай алмай күйбеңдеп жүр. С.См.~ Ошаған би Бексананың маңдайынан сүйді. — Қайда жүрсең аман бол, қарағым. Енді көре алармын ба, көрмеспін бе, Аралбайдай әруақты атанды сыйлап, ақ бәйбіше енеңді қадірлеп от. Жарыңа, Жандырыңа жолдас, ауылыңа инабатты бол, жүдә тегі. С.См.
АҚ БЕЗЕР ДЕ КӨК БЕЗЕР (БОЛДЫ, ТАНДЫ)
Ант-су ішті, мойнына алмады, қарғанды. ~ Жылқышыдан келіп жоқшы екенімізді айтып едім, ол ақ безер де, көк безер боп, ұрылардың ізі өзінің ізімен бір түсін жатса да, көрдім дер емес. Ә.Әб. ~ Төрге шықпай есік аузындағы төңкерулі шелекке жайғасыпты. Жаңағы ақ безер де көк безер боп ақталғаны бекершілік екенін Ықсан түсінді; не де болса сөзді сабырлы бастамақ. М.Сүн. ~ «Ешкімнен ештеңе үйренбедім», — деп ақ безер де көк безер танатындар саппас сарамастар ғана шығар. М.Əл. ~ Сонымен табан үш ай ұстап. Құлайғырды қинап сұраған. Құлайғыр болса, қанша қорлық көрсе де, ақбезер де — көкбезер боп танудан жаңылмаған. Ж.Ах
АҚ БЕЙІЛ
Адамгершілігі мол, таза адам; арамдығы, жат пиғылы жоқ көңіл.
~ Ақ бейіл шалдың әңгімесінен кейін жігіттердің арқа-басы кеңіп қалды. Қасынан жіберетін түрі жоқ. З.Шүк. ~ Арыстаным-ай, ақ бейілім-ай, шойырылып қалған ағаң қалай есіңе түсті! Келші бері! — деп қуанышын да, өкпе-назын да бірге, бір-ақ айтып тастады. Ғ.Мүс.
АҚ БЕЛБЕУ ??
1. этн. Қаралы үйдің ер азаматтары марқұмның жетісін өткізгенге дейін тағып жүретін белбеуі.
2. Кейбір спорт түрлерінде спортшының дәрежесін көрсететін арнайы белбеу; атақ. ~ Ең жоғарғы шегі 10-дан (ақ белбеу) деп саналатын таэквондода 7-дан иелері ғана «сахюнним», яғни шебер аталады. БАҚ
АҚ АЛМА
Әйел баланың тырсиған анары. ~ Кім көреді? Ешкім де көрмейді, — деймін мен оны кеудесіндегі тырсиған ақ алмасынан аймалап. Ә.Нұрш.
АҚ БЕРЕН
1. Батырлардың мықты сауыты. ~ – Ақ берен сауыт киетiн, Ақырып, жауға тиетiн, Өлгенше елiн сүйетiн Батыр болар ма екенсiң?! Әлди бөпем, әлди– ай! – Қасқақ атаң сияқты, – деген Құлжекең жаңағы мақамымен. К.Сег.
2. Асыл болаттан жасалған қару түрлері (қылыш, семсер, қанжар). ~ Бірақ хан тағына отырғаннан бері, Тайдоллаға деген кектен көрі, өз басына, тағына қауіп тудырар –ау деп ойлаған ағайын–туысын құрту ісі маңызды көрінген… Сондықтан да Тайдоллаға сақталған қамшы әлі күнге сілтелмеген. Түсі суық ақ берен әлі күнге қынабынан шықпаған. І.Ес.
3. Алмас қылыштай жарқылдаған, өткір. ~ Өмір жайлы жазатұғын отты өлең, Миллион ақын туады әлі ақ берен. К.Ахм. ~ Ақыры Қаз дауысты Қазыбек би бітуаға келтіріп, құн төлеткізіп бітістірді. Бірақ күн дегенің сонау адал досым ақ берен Ақмырзаның бір күндік күлкісіне татыр ма?! С.См.
АҚ АЛМАС
Ерекше өткір, жүзі мұқалмайтын, қымбат қанжар, қылыш, пышақ. ~ Қолындағы алмас қанжарын баппен созып, көкірек тұсына тақай берді. Қағып жіберейін десе, қолы қимылдамайды. Ақ алмас жалаң-жалаң етеді. Ә.Кек. ~ Шықпаған енді жалғыз Жармақ қалды, Ойламас сол уақытта бас пен малды. Бекініп түгел типыл қиратуға, Қолына ақ алмасын тағы да алды. БС. «Сәтбек б.» ~ Түйеден Мақпал да іле түсе қалды, Қолына бір ақ алмас пышақ алды. Шешесі шешуіне қарамай-ақ, Түйенің қос арқанын қиып салды. БС. «Мақпал — Сегіз».
АҚ БЕСІК
Туған өлке, кiндiк қаны тамған жер. ~ Барлық әлем – бір-ақ бесік Ана үшін. Ж.Нәж. ~ Атажұрт анау ақ бесік, қарайсың жолға не тілеп, Ауыл тұр анау жетімек. Жел үрлеп көрді санамды, Аранның мынау шеті деп. С.Ад.

