Түлен түртті; өсек-аяңға құлақ асты, біреудің жорта айтқан сөзіне елікті; айдап салуына көнді. ~ Еңбекші казак-орыс бауырлар! Бұлардың соңына еріп, бұлардың алдауына, азғыруына еріп, текке бүлініп жүрмейік. Бірлесейік!.. — дедік. С.Сей. ~ Іле жақтағы Жоңғар еліне қарай шауып бара жатқан екі салт аттыны көріпті, Ноянның Құралайдың азғыруына еріп, Жоңғар еліне қашқанына енді ешкім шек келтірмеді. І.Ес. ~ Сот мәжілісінде халың алдында осы сөзінен танбай, «мені ешкім зорлаған жоқ, өз еркіммен шықтым» деп тұрса не демекпін? Мұның терістігін қалай дәлелдеу керек. Немен дәлелдеу керек? Қыздың азғыруға еріп кеткенін қандай нәрселер ыспаттай алады? Х.Ес.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АЗДЫ КӨПКЕ ТЕҢГЕРДІ
Бұқара халықтың, көпшіліктің мүддесі үшін күрескен ер туралы. ~ Қарағай найза өңгерген, Өзінің жұртын меңгерген, Азды көпке теңгерген, Аттанған жаудан келмеген. А.Байт. «Ер Сайын». ~ Алдына дабыл төңкерген, Артына сауыт бөктерген, Аламанға дем берген, Азды көпке теңгерген… А.Байт. «ҚҚҚ». ~ Қарағай найза өңгерген, Азды көпке теңгерген, Атымын тауып әр істің Ақылмен ойлап меңгерген Бұлдырық қари – мен едім. «Мақпал — Сегіз».
АЗУ ТІСІ АЛТЫ ҚАРЫС
Айбаты зор, зәрлі де сұсты дұшпан. ~ Азу тісі алты қарыс секратар, кімге жонынан сипатушы еді? Қанат мұны қас-қағымда мұрындықтап, желпілдетіп жетегіне қалай ала қойды екен, е?! Т.Рыс. Құла дүзде қыр аңындай жорытып, мезгіл кешкен, Тегіміз бір жылқы деген мал едік. Досқа дала, Дұшпандарға тар едік. Азу тісі алты қарыс Қамаса да қыр бөрісі ордалы Ала алмайтын, бірімізді олжа ғып. С.Ел.
АЗАР ДА БЕЗЕР БОЛДЫ
Жаны шырқырап, қарсы болды, ат-тонын ала қашты; жаны қалмады. ~ Бірақ құдалық жайын сөйлескенде Полина: «Құдай сақтасын! Мылқауға қатын боп не қара басыпты. Аулақ! Аулақ!» деп азар да безер болды. М.Мағ. ~ Арслан осы ойын жайлап Хадишаға айтқанда тоқалы бірден суынып: – Мен ешқайда кетпеймін, Таупан екеуміз осы үйде қаламыз. Қызметшілер бар, баламды өсіріп отыра берем, – деп азар да безер болды. С.Досж. ~ Айкүміске бай боламын деп жүнді ауыз Қызылкөз кіріп келгенде ала шұбар ымыртта анасын алып кеткен қабасақал қайтып оралғандай Өтеудің аза бойы тітіркеніп, азар да безер болғаны осыдан да шығар. Қ.Ысқ.
АЗУ ТІСІ БАЛҒАДАЙ (ПЫШАҚТАЙ)
Ерекше күшті, сұсты, қажырлы да қауіпті. ~ Қасқыр, расында өліп қалыпты. Қаншық қасқыр екен. Дерткен емшектері бауырына сыймайды. Үлкендігі тайшадай. «Азу тісі балғадай» дейтін көкжалдық өзі!.. С.Мұқ. ~ Тоқта… Олардың қайсысында тісін сақылдататын өнер бар еді? Және мынау, кім де болса, өмірі тісі ауырмаған, азу тісі балғадай біреу. Ә. Нұрп. ~ Өзі жем іздеу үшін ағаштың түбіне едәуір есейіп қалған, азу тісі балғадай сарымағын қарауылға қойып кетті. Міне дүниенің пәлесі! Б.Қыд.
АЗАР КӨРДІ
Жәбір көрді, қиындық кешті. ~ Ағайыннан азар көріп отырып, назарыңды тіктеп қадағың келмегені – ірілігің, естілігің – ау! Сол ниетіңе – ақ құрбан неге шалмаймын, – деп Жомарт орнынан атып тұрып тысқа беттеді. С.См. ~ Қалқоз болу өз еркіміз екен, ертеңнен бастап қыбайда қалған қыстау-қияуымызға қайтайық. Азар көріп, азат болғанша, басымыз байлауда болғанмен малымыз айдауда болғаны жөн емес пе. Б.Қыд.
АЗУ ТІСІН (АЗУЫН) ҚАЙРАДЫ (ШЫҚЫРЛАТТЫ)
Өшікті; тістене кіжінді, сұс көрсетті. ~ Тырп етті-ақ, аспан астына қанды көзін қадап, тапжылмай аңдып жатқан алапат аждаһа азу тісін оқыс қайрағандай айналасы қарш-қарш етіп қоя береді. Ә.Кек. ~ Азу тісін сындырып жіберетіндей, шақыр-шұқыр тістеніп, етпетінен гүрс құлады. Ә.Кек. ~ Тершіген беті ызадан лау — лау жанады. Тұла бойы жеңілденіп алған бұлшық еттері шиыршық атып бір арсы — гүрсі айқасқа тіленеді. Күн ұзақ күттіруден ойылып іскен аяғының ауыруы сезілмейді. Азу тісін қарш-қарш қайрап, кішкентай жылан көзі шырадай жанып жанығады. С.Ел.
АЗАРЫ БОЛСА ДА, БЕЗЕРІ БОЛМАЙДЫ (ЖОҚ)
Туыс (ағайын) қанша араз болса да, жақындығы қалады, мүлде кетіспейді. ~ – Өзің тəуекел етсең біз бөгет болмаймыз ғой. Бірақ, «ағайынның азары болса да, безері болмайды», Малтабар ағаңмен де сөйлес, – деді олар. Е.Мұх. ~ Інім, «ағайынның азары болса да, безері болмайды». Жолдасты тауып аларсың, әйелге де үйленуге болады, екіншісін аларсың. Ағайынның жаманын да жасай алмайсың. Б.Қыд. ~ Бас араздық секілді бірдеңе болса, оны осындай жерде шеше ме екен. Ағайынның азары болса да, безері болмайды демеуші ме еді? Т.Әбд. ~ Ағайынның азары болса да безері жоқ. Қабақ шыту, қамшыласу ағайынның ашуында болады. Ал оқ шығарған кемшілік сенікі! – деп зекіген-ді. Ж.Шәк.
АЗУ ТІСІН АҚСИТТЫ
Сұстанды, сес көрсетті, күш танытты. ~ — Бір жанжалшыл неме екен, — деді Ағанияз әмірші, — бар бақыты осы бір бес-алты носилка балықта тұрғандай, аспандағы айға қол созып кердеңдейді. — Тез байымақ шығар, — доңыз аттас азу тісін ақситып, кекесінмен күлді, — сенің атың кім? Ә.Сәр. ~ Кешегі дыр-думанның бәрі ақ қаптал ұлықтың сырт көзді алдарқатар айла-шырғасы болып шығып, оңаша жолығыста азу тісін ақситып жүрсе не демекші? Ә.Кек.
АЗАРЫ ЖОҚ
Зияны, залалы жоқ. ~ Онан бері де отыз жылдай уақыт өтіпті. Бұл күнде Қүржібайдың жасы елудің үстіне шықты. Жаз тары салады. Бір жағынан ата кәсібін де ұмытпай, бір-жар мал ұстайды. Адамға азары жоқ, момын Қүржібайда басқаның да шаруасы жоқ. Қоңданып қалғаны рас еді… З.Шүк.

