Мұңды, шерлі, қасыретке толы ндыбыс, жылау, жоқтау үні. ~ Əр үйдің есігі оқыс ашылды. Əр үйден үрейлі əйел- еркектер ытқып шығып, əлгілерге азалы үн, аһ ұрған мұң қоса бастады. Бұл жалпы жұрт басына түскен ауыр қасірет үні болатын. З.Қаб. ~ Бала атасының қарлығып, қаңсып шыққан азалы үнінен селк етіп, ойға батқан басын көтеріп алды. Н.Дәу.~ Ауыл адамдары талай күннен бергі боз інгеннің жан күйзелісін сезген де, көңіл бөлген де жоқ. Сәбиді ақ жауып арулап қойды. Жетісі өтті. Міне, сонан кейін ғана оның азалы үніне ел құлағы түрілді. М.Сүн.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АЗАМАТ АТ ҮСТІНДЕ
Қиын-қыстау заман, қилы кезеңде ел іші алаңдаулы; ер адамдар не нәрсеге де сақадай сай. ~ Қартқожа жасаққа келсе, азамат ат үстінде екен. Төмпейдің бетінде топ. Басқылар ортада. Бір-екі кісіге жігіттер қамшысын білеп, ақырып, төніп-төніп қояды. Ж.Айм. ~ Ел жайлауда. Аспан шайдай ашық, күн ыстық, ұп еткен жел жоқ. Сонда да дала толқыған теңіздей астаң-кестең. Азамат ат үстінде. Ақсақал, қарасақал кеңесте. Аһлаған, жылаған, гөй-гөй тартқан әйелдер үні тұтасып, ауыр, азалы, әрі ызалы ғажап бір күйге айналып тұр. Ғ.Мұс.
АЗАН САЛДЫ
1. Діни адамдардың намаз алдында дауыстап, жар салып окитып дұғасы туралы. ~ Көземіз майға, Көзіміз жасқа кенеліп, Азан салайық: — Оянғын, баба, оянғын. Хан менен бектен, Молда мен шонжар, күштіден, Дейді ғой Сізді қиянат көріп ішті деп. М.Мақ.
2. Даңғаза қылды, даланы (үйді) басына көтерді. ~ Дәркембайға да қамшы жауып кетті. Әр үйдің есігінен қарап тұрған қатын-бала азан салды. М.Әу. ~ Әменді бар қазақ алқасының шарай тобы алдынан жыра тартып, осылайша жапа шектіріп алып бара жатқанда, жертабандатқан күйігіне шыдай алмай сол Мұстапа азан сала айғайлап: — Дүние қара — аң! Дүние қараң!!! — деп жіберді. Ж.Ахм.
АЗАН ШАҚЫРЫП, АТ ҚОЮ
Жаңа туған нәрестеге есім беру дәстүрі. ~ Мұртты қазақтың бүгінгі ұрпағы логикалық жағынан жұртты жеңіп кетті де, Әбдәшімнің баласы Бонапарт деп аталды. Той тойланды, азан шақырылды, ат қойылып, ресми бекіп кетті. Д.Ис. ~ Араға салатындары Бекболат. Бекболат дейтін — түркілік оқуы бар, кісі өлсе — жаназа оқып, бала туса — азан шақырып ат қойып, қыз ұзатылса — неке қиып, «молда» атын алып жүрген кісі. Б.Май.
АЗАН-ҚАЗАН БОЛДЫ
У-шу болды; айналаны басына көтерді. ~ Ауыл таң атпай жатып азан-қазан болды. Азан-қазан қылған ақшелек еді. Т.Әбд. ~ «Бұрындық!», «Бұрындық!», «Керей!», «Керей!» деп салған ұраннан, шапқан ат, айқайлаған дауыстан ауыл үсті азан-қазан болды да қалды. Б.Нұр. ~ Сәлім Малдыбайды арқалап үйге кіргенде Зейнептің зәресі ұшқандықтан: «Құдай-ау не болды?» – деп айғайлап жылап жіберді. Оған екі баланың шыңғырған дауысы қосылып, жел шулағандай үйдің іші азан-қазан болды да қалды. Ә.Шәр.
АЗАННАН (ҚАРА) КЕШКЕ (ІҢІРГЕ) ДЕЙІН
Күн ұзаққа; күні бойы. ~ – Азаннан кешке дейін төрт бүктеліп орақ орып жүрген сізге бір сәтке болса да бой жазып, жұрттың жүзіне қараудың өзі жүдә таңсық шығар. Қ.Най. ~ Одан кейінгі ұлдың есі бүтін сияқты еді, бірақ азаннан кешке дейін доп қуып жүріп, ақырсында әйгілі футболист атанып ол кетті. О.Сәр. ~ Малды, жанды, әйел мен баланы түгел ортаға салып, бір казаннан ас ішіп, жарлықпен жатып, бұйрықпен тұрып, азаннан іңірге дейін тынымсыз мехнатқа жегілетін өзгеше зұлмат. М.Мағ.
АЗАП АРҚАЛАДЫ
~ Ағалардан алған сол несие күні бүгінге дейін азық болып, қолыма қалам ұстай қалсам, соны өтермін-ау
деген үмітпен азап арқалап келемін. Ағадан аванс алғандар көп емес шығар. Ілгеріні қойып, біздің буыннан
олардың алдын көрмегендер де толып жатыр. Қ.Ысқ. ~ Бірақ сезімсіз тірліктің қасыретін аз тартты ма, жасандылық
пен азап арқалатқан махаббатты есіне алғанда, өзінің бақытын табу Шөкенің бақытын жандандыру деп білген. Б.Жұм. ~ –
Түкке түсінбеймін, неге жапа шегуің керек, неліктен азап арқалауға тиіссің? Құдай–ау, сен сәбидей бәкізе, жаһандағы ең
күнәсіз жансың ғой. Ж.Шағ. ~ Нүркен–ау, сенің бақытты болуыңды мен қаршадайыңнан армандап келемін. Бақытың алда,
дәл осы кейпіммен саған бақыт арнаймын деп азап арқалату мен үшін намыс. Б.Жұм.
АЗА САЛДЫ
1. Қаралы үйге көмек ретінде, асқа деп, үлес-сыбаға беру.
~ – Оны аяған болып, əуре болғандай қояйық. Өлтірейік те жіберейік. Жапан түзде кім көріп тұр бізді? Сегіз мыңнан бөліп алсақ, ішімізді жарып бара ма? Елге барған соң, аттан жығылып өлді дерміз. Қайғырған болармыз, аза салармыз. Сонымен жұмыс бітер. Ж.Айм. ~ Бір тайыншам бар еді, оны қалқоз болмастан бұрын қатынның төркініне азаға салғам. Б.Май.
2. Көңілге қаяу салды. ~ – Біз қапа, бір хайуан қылды құмар. Қуалық әлі де болса бұл киікті, Қата боп бір жазымнан кеткен шығар. Көңілге осылай деп аза салған, “Алла деп” қуып берді өңшең бағлан. БС. «Әмірзада».
АЗА ТАРТТЫ
Жақын адамының қаза болуына қатты уайым жеді, күйіне қайғырды, көз жасын төкті. ~ Ой мен қыр, орман-тоғай неге шулар? Аң мен құс күйініп жүр, не үшін бұлар? Арқаның аяулы аты өлгенін Аспан, жер аза тартып тұрған шығар! І.Жан. ~ Ескі ғұн жұртының Еділ өлгенде, оған қалай аза тартқанын атақты рим жазушысы Иордан былай суреттейді: «Жұрттың (азаға) жиналған жері таудың басы еді. Еділдің сүйегін жібекке орап, жерге апарып орнатты…» Ә.Мар. ~ Сол күні Серіктің сүйегі колхоз орталығына әкелініп, ертеңіне жерленді. Сәбира ерекше аза тартты. Ешкімнен ұялмастан, күйеуі өлген қаралы әйелдей жылады. Еркектермен бірге зират басына барды. С.Мұр.
АЖАРЫН САЛДЫ
Беделін салып, көңілін білдіріп, базына қылды. ~ Сол арада тілінің ебін, бетінің ажарын салып, көлігі болдырған солдатқа мінер ат пен сояр малды, киер киімді өздерінің ықтияр еркімен үйір-үйір қып айдап алғызып еді. Ә.Нұрп.

