Аса мол, қисапсыз көп, кернеуінен асқан д.м. ~ Жұрттан алған ағыл-тегіл батасы мен алғысы ең болмағанда жалғыз түйір перзентін көзіне бір көрсетуге жарамағаны ма… Ә.Кек.~ Ол жылы күзем алған бойда ағыл-тегіл жаңбыр жауып арық-тұрықты қырып кеткені болмаса тыныш өтті. Ә.Кек.~ Әшімхан да ұлан-асыр, ағыл-тегіл той жасады. Бұның тойында Жиынбек басқарма көсіле де, шешіле де сөз сөйледі. К.Хам. ~ Ағыл-тегіл сарқырап өте шыққан нөсердің жөні бөлек қой, ақкөңіл адам сияқты — ашу артынан іле-шала жарқырап күліп күн шығатынын білесің. Ә.Тар.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АҒАШ АТҚА ТЕРІС МІНГІЗДІ
Өсек қылды, ғайбаттады. ~ Бұл ағайынның өнер адамдарын ағаш атқа теріс мінгізіп, сыртынан айтақтайтындары жаңа ма.
Бұған дейін де болған, бұдан кейін де жалғаса беретін сыңайлы. Қ.Жиен. ~ Оппозиция деген қызыл көз пәле емес пе.
Оларға кісі түгілі Құдайдың өзін көрсетсең, бойынан талай мін тауып, ағаш атқа теріс мінгізер еді. Т.Сәу. ~ Ал егер бізде
мұның барлығы керісінше болса ше?.. Астапыраллаа-а!.. Олай болса,- тағыда астапыралла-а-а! — онда біз, кешегі ата-
бабаларымыз айтқандай, «ағаш атқа теріс мініп» жүрген жетпегірлер болып шықпаймыз ба?!. Ғ.Қаб. ~ Бұл – басқа
сораптағы әңгіме еді, реті келген соң амалсыз айта кеттік. Ахаңды ағаш атқа теріс міңгізіп жүрген азамат бұдан соң біздің
соңымызға шам алып түсіп жатса, халқымыз оны да естір. Ал, ұяты болса осыған тоқтар. Қ.Олж.
АҒАШ АТТЫҢ БАСЫНА МІНГІЗДІ (ІЛДІ)
Сөз қылды, өсек-аяңға іліктірді, келеке етті, масқара етті. ~ Жорта көлгірсисің деп, күстәналап тастауы да кәдік. Оңы мен солын танымайтын миғұла бола қалғанын қарашы деп ағаш аттың басына мінгізсе, Оспан оған не демек? С.Ом. ~ Оқушылардың арасынан мұндай сөз естілуі мектепке өрт шыққанмен бірдей. Кім жазыпты, кімге жазыпты? Жұрт лезде біліп алады да, екеуін де ағаш аттың басына мінгізіп қояды. Бұдан соң өмір сүргеннен де сүрмеген артық. Б.Соқ. ~ Бригадир мазақ етіп, ағаш аттың басына іліп әкетіп жүр. З.Шаш.
АҒАШ АЯҚ
1. Жасанды аяқ, протез. ~ Отағасының бір аяғы ағаш екен. Шолтаң еткізіп Аханға қолынан бұрын аяғын көрсетті. Ағаш аяқтың иесі Аханға жезде екен. Тістесе кетуінің бір себебі де осы болса керек. Қ.Ысқ. ~ Құрдастары: «ағаш аяқ саған жарасады екен, бұрынғыдан әлдеқайда сом әрі тәкаппар болып кетіпсің», – деп әзілдеп те жүрді. О.Бөк.
3. Аяққа екі ұзын бақан байлап алып жүріп, ойын көрсетуші. ~ Халықтың аңызы бойынша Ағаш Аяқ бақанмен жүруді нағашысы Апақ балуаннан үйренген. Өзінің шығарған жырында: Атандым өзім Назар Ағаш Аяқ Қалдым мен қашан достан жаным айып, – дейді. Ә.Мар.
.
АҒАШ БЕЛСЕНДІ
Қолынан ештеңе келмесе де, жорта белсенділік танытып, кез-келген іске киліге беретін дүмбілез, сырттай пысық адам туралы. ~ Жаным – ау, мынауың суырылып тұр ғой, – деді Оразмағамбет оң жағындағы жағы сопиған егде қара кісінің тізесіне қолын тигізіп. ─ Ағасы ағаш белсенді Назар емес пе, – деді анау күңк етіп, – соған тартқан шығар. Т.Әбд.
АҒАШ ЖАҒАЛТАЙ
Ылпың қаққан пысықайлық туралы. ~ Ағайынды қырық пышақ қылып, мына Сейтен секілді әулекілерді ағаш жағалтай қылып, абырой алғалы жүрміз десеңші она да. Ғ.Мүс. ~ Әлде бұл ақтық көрер жаңа жылы боларын сезінді ме, әлде шығыс майданы ұзамай қайта күш алады деген жоғарғы жағының ағаш жағалтайларына сенді ме, әйтеуір, бізді кернеп тұрған ашу мен ызаны қайната түсейін дегендей, Крюгер мырза жаңа жылға көрнеу ерсі әзірленіпті. Ғ.Мүс.
~ Өсер ел ормандай қалың көбін көтерсе, өсірмес ой «Тауфиқ-бей», «Жаутік-бей» деген сияқты болмашыны ағаш — жағалтай қылумен күні өтетіні белгілі ғой, бұлар бізге сонысын істеп тұр. Біз «Тауфиқ-бей!» дегенді бұл күнге дейін де талай есітсек те, оның қандай құдіреті барын көре алған емеспіз. Ғ.Мүс.
АҒАТ КЕТТІ
Қателесті, жаңсақ басты, артық іске, сөзге бару. ~ — Жеңеше, — деді шешем тарамыстанған арық қолынан ұстап. — Елу жыл бірге өмір сүріп едік, жамандығым, ағат кеткен жерім болса, кеш. О.Бөк. ~ Бірбеткей әкем мұндай сөзге шыдай алмады. Әйелінің төркіндерін шақырды да, бәрінің басы қосылған соң өкімді сөз айтты: — Ағат кетсем айып көрмеңіздер. Бірақ осыншама қартайған шағымда қаңқу сөз есітем деген жоқ едім. Б.Мом.
АҒАТ КӨРДІ
Ерсіге санады; лайық көрмеді. ~ Үлкен сөзіне елден бұрын жауап айтып қала жаздап отырғанын Керімбек ағат көріп, бір-екі қайта баласына көзімен тыйым береді. Ж.Ахм.
АҒАТ МІНЕЗ
Кім-кімге де жараспайтын әдет, қылық. ~ Сөйте тұра, оның әлдебір ағат мінезін де көрген емен. Бірақ: «Мал аласы сыртында, адам аласы ішінде» деп халық бекер айтпаған ғой. С.Шайм. ~ Бас сәулетші «қай мінезің» деп қазбалап сұрамады, бұл көкең «осындай ағат мінез таныттым» деп тіс жарып айтпады, арадағы сөз өрбімей, жабулы қазан жабулы күйінше қалды. Д.Дос.
АҒАЙЫН АЛА (АЛАУЫЗ) БОЛДЫ
Туыс адамдардың арасына от түсіп, араздасты, жауласты, қырғи қабақ болды. ~ Ағайын ала болса ауыздағысынан айрылар. М-Мәт. ~ Қазақтың басы біріксе кімнің тісі батар еді? Ағайын алауыз болған соң, басқаға жем боламыз. Т.Рыс.

